Όταν ο ειδικός απεσταλμένος της Κίνας στη Μέση Ανατολή έδωσε πρόσφατα μια πολύχρωμη περιγραφή ενός επικίνδυνου χερσαίου ταξιδιού μέσα από μια εμπόλεμη ζώνη, ήταν μια απόκλιση από την άνοστη γλώσσα και τα τυποποιημένα ειρηνευτικά σχέδια που χρησιμοποιούν συχνά οι διπλωμάτες της χώρας.
«Το κλείσιμο του εναέριου χώρου σε ορισμένες από τις χώρες που επισκεφτήκαμε οδήγησε σε ακυρώσεις πτήσεων, αναγκάζοντάς μας να ταξιδέψουμε με αυτοκίνητο. Κατά τη διάρκεια της διαδρομής, ακούσαμε σειρήνες αεροπορικής επιδρομής και γίναμε μάρτυρες αναχαιτίσεων πυραύλων», δήλωσε ο Zhai Jun σε δημοσιογράφους στο Πεκίνο στα τέλη Μαρτίου, σύμφωνα με την China Daily, το αγγλόφωνο φερέφωνο του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος.
Αυτή η περιγραφή δεν μπορούσε να επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα, αλλά το ταξίδι του Zhai στις χώρες του Περσικού Κόλπου τόνισε το έντονο ενδιαφέρον της Κίνας για έναν γρήγορο τερματισμό του πολέμου ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν – και την αχαρτογράφητη περιοχή που αντιπροσωπεύει για το Πεκίνο.
Έκτοτε, ο αποκλεισμός του Ιράν από τις ΗΠΑ μπορεί να έχει οξύνει περαιτέρω την επιθυμία της χώρας να ηρεμήσει τις εντάσεις, να ανοίξει ξανά τις θαλάσσιες μεταφορές και να επαναλάβει τις εμπορικές ροές. Σχόλια του ίδιου του Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υποδηλώνουν ότι μια ώθηση της τελευταίας στιγμής από την Κίνα οδήγησε στην απόφαση του Ιράν να αποδεχτεί μια πρόταση για κατάπαυση του πυρός δύο εβδομάδων που διαμεσολαβήθηκε από το Πακιστάν.
Αναφορές από τους New York Times και την Washington Post, επικαλούμενες Ιρανούς αξιωματούχους, υποδεικνύουν επίσης την κινεζική πίεση στο παρασκήνιο για να παροτρυνθεί η Τεχεράνη να αποσυρθεί από την κλιμάκωση.
Αλλά ενώ η Κίνα είναι πιθανώς ο σημαντικότερος σύμμαχος του Ιράν, μπορεί να μην έχει την πλήρη διπλωματική και οικονομική μόχλευση για να αναγκάσει την Τεχεράνη να κάνει παραχωρήσεις, σύμφωνα με ειδικούς που μίλησαν στο RFE/RL. Μπορεί επίσης να διστάζει να ενεργήσει ως ουσιαστικός μεσολαβητής για μια ειρηνευτική συμφωνία.
Οι μοχλοί δεν λειτουργούν
Στα χαρτιά, η Κίνα έχει μια σειρά από μοχλούς να ασκήσει στο Ιράν στο πλαίσιο μιας προσπάθειας να το ωθήσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Αγοράζει περίπου το 90% του πετρελαίου της χώρας και πουλάει στο Ιράν πολλά προϊόντα. Το 2024, αυτό περιελάμβανε κινητήρες και ανταλλακτικά οχημάτων, ιατρικό εξοπλισμό, μέταλλα, υφάσματα, ηλιόσπορους και χημικά, σύμφωνα με τον Άτλαντα Οικονομικής Πολυπλοκότητας του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Δεδομένης της οικονομίας του Ιράν που υπόκειται σε αυστηρές κυρώσεις, αυτοί οι δεσμοί αποτελούν κρίσιμη οικονομική σανίδα σωτηρίας για το Ιράν.
«Φαντάζομαι ότι η Κίνα ασκεί πίεση στο παρασκήνιο, περισσότερο από ό,τι πριν από μία ή δύο εβδομάδες [πριν από τον αποκλεισμό των ΗΠΑ]. Αλλά υπάρχουν όρια στο πόσο μπορεί να πετύχει αυτή η πίεση», δήλωσε στο RFE/RL ο Ali Wyne, ανώτερος σύμβουλος της Διεθνούς Ομάδας Κρίσεων στην Ουάσινγκτον.
«Όταν βρίσκεσαι σε έναν αγώνα επιβίωσης και ένα εξωτερικό μέρος σε προτρέπει να επιδείξεις αυτοσυγκράτηση, σε προτρέπει να επιδείξεις προσοχή, νομίζω ότι η αντίκρουσή σου είναι: “Λοιπόν… είμαστε με την πλάτη στον τοίχο”», πρόσθεσε.
Η Andrea Ghiselli, ειδικός σε θέματα Κίνας στο Πανεπιστήμιο του Exeter, η οποία βρίσκεται αυτή τη στιγμή στη Σαγκάη, είχε παρόμοια άποψη. Επεσήμανε ότι οποιαδήποτε οικονομικά βήματα θα χρειάζονταν χρόνο για να τεθούν σε ισχύ.
«Εάν η Κίνα ήθελε να πιέσει το Ιράν, για παράδειγμα, ζητώντας μεγαλύτερη έκπτωση στο πετρέλαιο ή μειώνοντας την αγορά πετρελαίου ή παρακρατώντας οποιοδήποτε άλλο προϊόν που πωλεί στο Ιράν, θα μπορούσε», δήλωσε στο RFE/RL. «Ταυτόχρονα, χρειάζονται δύο για να χορέψεις τανγκό, σωστά; Αφορά και τους Ιρανούς».
«Αυτή τη στιγμή, η προτεραιότητα για τους Ιρανούς είναι να λύσουν το πρόβλημα που έχουν μπροστά τους, όχι να σκεφτούν τι μπορεί ή δεν μπορεί να κάνει η Κίνα έναν ή δύο μήνες αργότερα».
Υπάρχει επίσης ο διπλωματικός μοχλός. Το Πεκίνο, μαζί με τη Μόσχα, είναι ο βασικός συνήγορος του Ιράν στα Ηνωμένα Έθνη και σε άλλους διεθνείς οργανισμούς.
Ο Κινέζος Υπουργός Εξωτερικών Γουάνγκ Γι έχει δεχθεί πλήθος τηλεφωνικών κλήσεων με τους ομολόγους του τις τελευταίες εβδομάδες, σύμφωνα με την εκπρόσωπο του Υπουργείου Εξωτερικών Μάο Νινγκ, καθώς το Πεκίνο ακολουθεί μια λεπτή γραμμή μεταξύ της αξιοποίησης των διπλωματικών σχέσεων για την επίτευξη συμφωνίας και της αποφυγής εμπλοκής στη σύγκρουση.
Ο Γκισέλι δήλωσε ότι η μη παροχή τέτοιας υποστήριξης θα ήταν ένα «ακραίο σενάριο». Θα είχε μικρότερο αντίκτυπο από τα οικονομικά μέτρα και η Κίνα θα ήταν απρόθυμη να βλάψει τις σχέσεις της με έναν σύμμαχο που, όπως επεσήμανε ο Γουίν, έχει «παράπονα» κατά της Ουάσινγκτον.
Η Κίνα Έχει Χρόνο, Αλλά Όχι για Πάντα
Ως το μεγαλύτερο εξαγωγικό έθνος στον κόσμο, η Κίνα έχει σαφές συμφέρον να δει το Στενό του Ορμούζ να ανοίγει ξανά. Το κλείσιμό του έχει προκαλέσει τεράστια αναστάτωση στην παγκόσμια οικονομία και θα μειώσει σημαντικά τη ζήτηση για κινεζικά προϊόντα εάν συνεχιστεί μακροπρόθεσμα.
Περίπου το 40% του πετρελαίου της Κίνας και το 30% των εισαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) της ρέουν επίσης μέσω του στενού, συμπεριλαμβανομένων εκείνων από χώρες του Περσικού Κόλπου που έχουν δεχθεί επίθεση από ιρανικούς πυραύλους και drones τις τελευταίες εβδομάδες.
Ενώ τα μεγάλα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου της Κίνας – που συσσωρεύτηκαν πέρυσι όταν οι τιμές ήταν χαμηλές – κερδίζουν χρόνο, θα πρέπει να αυξήσει ξανά τις εισαγωγές εντός δύο έως τριών μηνών.
Αυτό υπογραμμίζει μια άλλη πτυχή του διλήμματος της Κίνας. Ενώ το Ιράν είναι ένας χρήσιμος σύμμαχος, οι σχέσεις με άλλους παράγοντες στη Μέση Ανατολή είναι επίσης εξαιρετικά σημαντικές.
«Η Κίνα θέλει να διατηρήσει καλές σχέσεις τόσο με το Ιράν όσο και με τα κράτη του Κόλπου», δήλωσε στο RFE/RL η Erica Downs, ανώτερη ερευνήτρια με εξειδίκευση στις κινεζικές αγορές ενέργειας στο Πανεπιστήμιο Columbia. «Βλέπω τα κράτη του Κόλπου ως πιο σημαντικά για την Κίνα λόγω των οικονομικών δεσμών της Κίνας με αυτά».
«Αυτό περιλαμβάνει όχι μόνο τις εισαγωγές πετρελαίου και LNG, αλλά και όλα τα έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας που έχουν αναπτύξει και αναπτύσσουν οι κινεζικές εταιρείες στις χώρες του Κόλπου», πρόσθεσε.
Η Κίνα έχει επίσης πραγματοποιήσει τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές στα κράτη του Κόλπου, συμπεριλαμβανομένων λιμένων, βιομηχανικών συγκροτημάτων και εγκαταστάσεων αφαλάτωσης. Ορισμένες από αυτές τις επενδύσεις έχουν πληγεί από ιρανικές επιθέσεις.
Η ιστορία του Zhai Jun για ένα περιπετειώδες ταξίδι στην περιοχή αποτελεί υπενθύμιση του πώς η Κίνα προσπάθησε να διατηρήσει τους δεσμούς της με αυτά τα έθνη, ακόμη και όταν ο δικός της σύμμαχος τα βομβάρδιζε. Αυτή την εβδομάδα, ο πρίγκιπας διάδοχος του Άμπου Ντάμπι, Σεΐχης Khaled bin Mohamed Zayed Al Nahyan, βρέθηκε στο Πεκίνο για συνομιλίες.
«Πρέπει να ήταν μια αμήχανη συνάντηση», δήλωσε ο Ghiselli. «Τα ΗΑΕ είναι ένας πολύ στενός οικονομικός εταίρος και όμως βρίσκονται στην αντίθετη πλευρά… [Οι Κινέζοι] δεν θέλουν να επιλέξουν».
Αλλά το να μην επιλέξει κανείς μπορεί να γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο.
Η υποστήριξη της Κίνας προς το Ιράν — όπως η άσκηση βέτο σε μια πρόταση ψηφίσματος που υπέβαλε το Μπαχρέιν στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ στις 7 Απριλίου — δοκιμάζει αυτές τις σχέσεις.
«Όσο περισσότερο διαρκεί αυτή η σύγκρουση, όσο περισσότερο διαρκεί αυτή η ενεργειακή κρίση, τόσο περισσότερο διατρέχει η Κίνα τον κίνδυνο να επιδεινώσει τις σχέσεις της με τις χώρες του Κόλπου», δήλωσε ο Wynne. «Ήταν ήδη μια δύσκολη διαδικασία εξισορρόπησης πριν από αυτόν τον πόλεμο, η διατήρηση των σχέσεων με το Ιράν και τις χώρες του Κόλπου, αλλά αυτή η διαδικασία εξισορρόπησης θα γίνει μόνο πιο δύσκολη».
Ο παράγοντας Τραμπ
Ένας άλλος βασικός παράγοντας που αναμφίβολα επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων από την Κίνα είναι η επικείμενη σύνοδος κορυφής με τον Τραμπ, η οποία αναμένεται στο Πεκίνο στις 14-15 Μαΐου.
Μέχρι στιγμής, η σχέση μεταξύ Τραμπ και του Κινέζικου ηγέτη Σι Τζινπίνγκ φαίνεται να βρίσκεται σε καλή κατάσταση ενόψει της συνόδου κορυφής, τουλάχιστον σύμφωνα με τον πρόεδρο των ΗΠΑ.
«Η Κίνα είναι πολύ χαρούμενη που ανοίγω μόνιμα το Στενό του Ορμούζ. Το κάνω και για αυτούς – και για τον κόσμο. Αυτή η κατάσταση δεν θα ξανασυμβεί ποτέ. Συμφώνησαν να μην στείλουν όπλα στο Ιράν. Ο Πρόεδρος Σι θα με αγκαλιάσει πολύ όταν φτάσω εκεί σε λίγες εβδομάδες», έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στις 15 Απριλίου.
Αρχικά προγραμματισμένη για τον Μάρτιο, η συνάντηση αναβλήθηκε μετά τις αεροπορικές επιδρομές των ΗΠΑ και του Ισραήλ που ξεκίνησαν τον πόλεμο με το Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου. Οι δύο ηγέτες έχουν πολλά να συζητήσουν, ιδίως τις συνεχιζόμενες εμπορικές και οικονομικές τους διαφορές.
«Η Κίνα θέλει η σύγκρουση να ολοκληρωθεί το συντομότερο δυνατό», δήλωσε ο Ντάουνς. «Η σχέση της Κίνας με τις ΗΠΑ είναι πιο σημαντική από τη σχέση της με το Ιράν και το Πεκίνο θα έχει συμφέρον να κρατήσει τον Τραμπ ευχαριστημένο πριν από την επίσκεψή του στο Πεκίνο».