Ως τον επόμενο κρίκο σε μια αλυσίδα κρατικών καταρρεύσεων που ξεκίνησε δεκαετίες πριν στη Μέση Ανατολή περιγράφει το Ιράν ο Τούρκος στρατηγός εν αποστρατεία Naim Baburoglu, σε ένα κείμενο που καθρεπτίζει την έντονη ανησυχία που επικρατεί στη γείτονα λόγω των γεωπολιτικών εξελίξεων στην Εγγύς Ανατολή…
Όπως τονίζει, η Ιστορία επαναλαμβάνεται με ανατριχιαστική ακρίβεια – και αυτήν τη φορά τα σημάδια είναι ήδη ορατά.
Τον Δεκέμβριο του 1977, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Jimmy Carter περιέγραφε το Ιράν ως «νήσο σταθερότητας σε μια τρικυμιώδη θάλασσα».
Λίγους μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 1978, έκθεση της CIA προς τον Λευκό Οίκο διαβεβαίωνε ότι δεν υπήρχε καμία πιθανότητα επανάστασης στο Ιράν.
Η ιστορία διέψευσε δραματικά και τους δύο. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, οι δρόμοι γέμισαν διαδηλωτές.
Τον Ιανουάριο του 1979, ο Σάχης του Ιράν Reza Pahlavi εγκατέλειψε κακήν κακώς τη χώρα και κατέφυγε στην Αίγυπτο.
Το καθεστώς κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος.
Η επιστροφή του Ayatollah Khomeini και η ψευδαίσθηση της Αριστεράς
Την 1η Φεβρουαρίου 1979, ο Ayatollah Khomeini, εξόριστος μέχρι τότε στο Παρίσι, επέστρεψε στο Ιράν.
Σύμφωνα με πηγές, περίπου δύο εκατομμύρια άνθρωποι τον υποδέχθηκαν.
Στο πλήθος συνυπήρχαν φοιτητές, δημόσιοι υπάλληλοι, διανοούμενοι, έμποροι, εργάτες, βιοτέχνες και θρησκευτικές προσωπικότητες.
Για πολλούς στην Αριστερά, ο Khomeini θεωρήθηκε ένας αντιιμπεριαλιστής ηγέτης που θα ένωνε το μέτωπο κατά του Σάχη.
Όμως οι αριστεροί και οι διανοούμενοι απέτυχαν να κατανοήσουν τους βαθύτερους στόχους του «Πολιτικού Ισλάμ».
Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό: η Ιρανική Επανάσταση σήμανε το τέλος όχι μόνο της μοναρχίας, αλλά και της ίδιας της Αριστεράς και της διανόησης στο Ιράν.
Με την άνοδο του Khomeini στην εξουσία, οι ΗΠΑ μετατράπηκαν στον «Διάβολο» και τον «Αιώνιο Εχθρό».
Για την Ουάσινγκτον, το Ιράν αποτέλεσε τη μεγαλύτερη στρατηγική ήττα στη Μέση Ανατολή.
Η πρώτη επαφή της Τουρκίας με το νέο καθεστώς
Λίγο μετά την κατάληψη της εξουσίας, ο τότε Τούρκος πρωθυπουργός Bülent Ecevit έστειλε μήνυμα καλής θέλησης στον Khomeini.
Τη μετάδοση του μηνύματος ανέλαβε ο πρέσβης της Τουρκίας στο Ιράν, Turgut Tulumene, ο οποίος έδωσε μεγάλη σημασία στο να είναι ο πρώτος ξένος διπλωμάτης που θα συναντούσε τον νέο ηγέτη.
Ο ίδιος ο Tulumene περιέγραψε τη συνάντηση με συγκλονιστικές λεπτομέρειες:
«Το βράδυ της 15ης Φεβρουαρίου 1979, ο Khomeini με υποδέχτηκε σε μια αίθουσα του σχολείου που χρησιμοποιούσε ως αρχηγείο του. Βγάλαμε τα παπούτσια μας στην είσοδο.
Ο Ayatollah καθόταν σταυροπόδι σε ένα λεπτό χαλάκι, στη γωνία ενός μικρού χολ, στρωμένου με ιρανικά και κινεζικά χαλιά. Μας έδειξε με το χέρι του να καθίσουμε όλοι στο πάτωμα.»
Ήταν η πρώτη εικόνα του νέου καθεστώτος.
Όσοι διέβλεψαν εγκαίρως την επερχόμενη αλλαγή καθεστώτος –κυρίως κυβερνητικοί αξιωματούχοι και επιχειρηματίες– φρόντισαν να μεταφέρουν πρώτα τον πλούτο τους στο εξωτερικό και στη συνέχεια να διαφύγουν.
Όσοι δεν πρόλαβαν πλήρωσαν με τη ζωή τους.
Επί εβδομάδες και μήνες, εκατοντάδες άνθρωποι, μεταξύ τους πρώην πρωθυπουργοί, υπουργοί, στρατηγοί και ανώτατοι γραφειοκράτες, εκτελέστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες, συχνά με τουφεκισμούς από τις στέγες κτιρίων. Φωτογραφίες των πτωμάτων τους, μέσα σε λίμνες αίματος, δημοσιεύονταν επί ημέρες στις εφημερίδες.
Η «επανάσταση» που υποστήριξε η Αριστερά αποδείχθηκε αδίστακτη.
46 χρόνια μετά: το Ιράν ξανά στο χείλος
Σαράντα έξι χρόνια μετά, στα τέλη του 2025, το Ιράν συγκλονίζεται και πάλι από εκτεταμένες διαμαρτυρίες.
Την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, οι κινητοποιήσεις βρίσκονται στην ενδέκατη ημέρα.
Η χρονική συγκυρία μόνο τυχαία δεν θεωρείται: οι διαδηλώσεις συμπίπτουν με την επίσκεψη του Ισραηλινού πρωθυπουργού Benjamin Netanyahu στις ΗΠΑ.
Παράλληλα, ο Reza Pahlavi, εξόριστος γιος του έκπτωτου Σάχη, εντείνει τις παρεμβάσεις του στα κοινωνικά δίκτυα, ενθαρρύνοντας ανοικτά τις κινητοποιήσεις.
Ο Naim Baburoglu υπενθυμίζει ένα άκρως απόρρητο έγγραφο, δέκα ημέρες μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, στο Πεντάγωνο:
«Εντός πέντε ετών θα διαλύσουμε επτά χώρες: Ιράκ, Συρία, Λίβανο, Λιβύη, Σομαλία, Σουδάν και στο τέλος το Ιράν».
Έξι χώρες έχουν ήδη περάσει από αυτή τη διαδικασία. Απομένει το Ιράν.
Τα τελευταία δέκα χρόνια, ΗΠΑ και Ισραήλ δοκιμάζουν συστηματικά τις στρατιωτικές αντοχές της Τεχεράνης με επιχειρήσεις ακριβείας.
Τον Ιούνιο του 2025, το Ισραήλ εξαπέλυσε 12ήμερη αεροπορική επίθεση κατά ιρανικών πυρηνικών και στρατιωτικών στόχων, ενώ οι ΗΠΑ έπληξαν τρεις βασικές πυρηνικές εγκαταστάσεις.
Το συμπέρασμα ήταν σαφές: η στρατιωτική ισχύς του Ιράν δεν επαρκεί για παρατεταμένη σύγκρουση με το Ισραήλ.
Το Ιράν διαθέτει τα τρίτα ή τέταρτα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου παγκοσμίως και τα δεύτερα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου.
Κι όμως, μετά από 46 χρόνια διακυβέρνησης των Μουλάδων, η χώρα βιώνει νομισματική κατάρρευση, ανεξέλεγκτο πληθωρισμό, βαθιά οικονομική κρίση και έναν λαό που είδε τα όνειρά του να συνθλίβονται στη φτώχεια.
Ένα καθεστώς που, όπως σημειώνει ο Baburoglu, δεν υπόσχεται τίποτα άλλο παρά πόνο και δάκρυα.
Η μεγάλη προειδοποίηση για την Τουρκία
Σε κράτη όπου κυριαρχεί το «πολιτικό Ισλάμ», ο στρατός παύει να υπηρετεί την τέχνη του πολέμου.
Και κανένας στρατός, όταν υποκαθίσταται η στρατηγική από τη θρησκευτική αυθεντία, δεν μπορεί να υπερασπιστεί τη χώρα του.
Όταν καταρρέει η αξιοκρατία και κυριαρχεί ο νεποτισμός, κανένα καθεστώς δεν επιβιώνει – παρά μόνο μέσω διαχείρισης της αντίληψης.
Ο Baburoglu είναι κατηγορηματικός: Ναι, ήρθε η σειρά του Ιράν.
Και αν το Ιράν καταρρεύσει, οι συνέπειες για την Τουρκία μπορεί να είναι καταστροφικές.
Είναι έτοιμη η Άγκυρα για κύμα μεταναστών στα 476 χιλιόμετρα κοινών συνόρων;
Γνωρίζουμε πόσα στελέχη του PKK πέρασαν από το Βόρειο Ιράκ στο Ιράν για να στηρίξουν το PJAK;
Αν το PJAK ανακηρύξει αυτονομία, τότε, όπως προειδοποιεί, οι λαοί του Ιράκ, της Συρίας και του Ιράν θα έχουν «αυτοπραγματωθεί».
Αυτό που απομένει είναι ο τουρκικός λαός.
Η Τουρκία βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική καμπή. Αν δεν ακολουθήσει πολιτική που να βασίζεται αποκλειστικά στα εθνικά της συμφέροντα και στην εθνική ασφάλεια, τότε θα έρθει η σειρά της.
Γιατί, όπως καταλήγει ο Baburoglu: «Η ιστορία είναι ένας καθρέφτης οπισθοπορείας.
Ένας καθρέφτης στον οποίο οφείλουμε να κοιτάμε, αν θέλουμε να επιβιώσουμε.»