Οι τουρκο-ισραηλινές σχέσεις, τα τελευταία τρία χρόνια, έχουν φτάσει από το χείλος της διπλωματικής ομαλοποίησης σε σημείο που συζητείται ο κίνδυνος ένοπλης σύγκρουσης.
Ενώ οι ηγέτες συνεχίζουν την πολιτική τους διαμάχη, η πιθανότητα στρατιωτικής αντιπαράθεσης μεταξύ των δύο χωρών βρίσκεται επίσης στην ημερήσια διάταξη.
Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου, σε μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στις 11 Απριλίου, κατηγόρησε τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ότι βοηθά το «τρομοκρατικό καθεστώς» στο Ιράν και «σφαγιάζει τους δικούς του Κούρδους πολίτες».
Στις 15 Απριλίου, ο Ερντογάν δήλωσε σε ομιλία του στη Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας: «Χωρίς καν να κοιτάξουν το αίμα 73.000 κατοίκων της Γάζας στα χέρια και τα πρόσωπά τους, βγαίνουν χωρίς ντροπή και συκοφαντούν τη χώρα μας μέσω των Κούρδων αδελφών μας».
Ειδικοί που μίλησαν στο BBC Turkish για τις τελευταίες εξελίξεις λένε ότι ο κίνδυνος αντιπαράθεσης μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ είναι «υψηλότερος από ποτέ».
«Αντί για ψυχρή ειρήνη, βλέπουμε ψυχρό ανταγωνισμό».
Οι πολιτικές εντάσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ εντάθηκαν μετά τις επιθέσεις της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023 και την επακόλουθη στρατιωτική επιχείρηση του Ισραήλ στη Γάζα.
Τα τελευταία τρία χρόνια, εκτός από σκληρές δηλώσεις και κατηγορίες, η διπλωματική εξομάλυνση έχει ανασταλεί και η Τουρκία ανακοίνωσε ότι διακόπτει το εμπόριο με το Ισραήλ.
Η Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Τούγκε Ερσόι από το Τμήμα Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Σμύρνης Katip Çelebi περιγράφει τη διαδικασία μεταξύ των δύο χωρών ως «εσωτερική πολιτική που κρατά την εξωτερική πολιτική όμηρο».
«Αυτή η αμοιβαία σκλήρυνση των στάσεων, των αντιπαραθέσεων και της ρητορικής χρησιμεύει στην πραγματικότητα ως καύσιμο και για τις δύο πλευρές στην εσωτερική πολιτική», δήλωσε ο Ερσόι, συνεχίζοντας ως εξής:
«Ο Νετανιάχου προσπαθεί στην πραγματικότητα να εδραιώσει την [εσωτερική πολιτική του θέση] προβάλλοντας μια σκληρή και αντιπαραθετική εικόνα. Στο τουρκικό μέτωπο, αυτό συνδέεται στην πραγματικότητα με την αξίωσή του για περιφερειακή ηγεσία».
Ο Ερσόι, συγγραφέας του βιβλίου «Συγκρουόμενες Ταυτότητες στο Ισραήλ: Παλαιστίνιοι και Εβραίοι», λέει ότι η Τουρκία και το Ισραήλ βλέπουν ο ένας τον άλλον ως «παράγοντες που αποσταθεροποιούν το περιφερειακό status quo» και προσφέρει την ακόλουθη αξιολόγηση της τρέχουσας κατάστασης μεταξύ των δύο χωρών:
«Πάντα περιγράφαμε τις τουρκο-ισραηλινές σχέσεις ως «ψυχρή ειρήνη». Τώρα βλέπουμε μια «ψυχρή αντιπαλότητα».»
Πώς έχουν εξελιχθεί οι τουρκο-ισραηλινές σχέσεις από τις 7 Οκτωβρίου;
Ο πρώην Ισραηλινός διπλωμάτης Άλον Πίνκας λέει ότι τα σχόλια του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου που παρουσιάζουν την Τουρκία ως αντίπαλο είναι «επικίνδυνα».
Ο Πίνκας, ο οποίος διετέλεσε Γενικός Πρόξενος του Ισραήλ στη Νέα Υόρκη από το 2000-2004 και εργάστηκε ως ιδιωτικός γραμματέας πρώην υπουργών Εξωτερικών του Ισραήλ, όπως ο Σλόμο Μπεν-Αμί και ο Ντέιβιντ Λέβι, λέει: «Αυτή η ρητορική είναι πολύ επικίνδυνη, ειδικά επειδή ο κ. Ερντογάν επιδεινώνει την κατάσταση απαντώντας με προκλητικά λόγια».
«Η ρητορική του Νετανιάχου και του Ερντογάν αυξάνει τον κίνδυνο σύγκρουσης». Ο Άμνον Αράν, καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο City St. George’s στο Λονδίνο, υποστηρίζει επίσης ότι οι πολιτικές διαμάχες στρέφονται στην εσωτερική πολιτική:
«Για την Τουρκία και τον Πρόεδρο Ερντογάν, αυτή η ρητορική απευθύνεται στην ιδεολογική βάση υποστήριξης του ΑΚΡ. Ο πρωθυπουργός Νετανιάχου χρησιμοποιεί ομοίως ρητορική που τροφοδοτεί και υποστηρίζει τους ακροδεξιούς υποστηρικτές του».
Ο Αράν, συγγραφέας του βιβλίου «Ισραηλινή Εξωτερική Πολιτική Από το Τέλος του Ψυχρού Πολέμου», υποστηρίζει ότι οι διμερείς σχέσεις βρίσκονται στο χειρότερο σημείο τους από την κρίση του Μαβί Μαρμαρά μεταξύ 2010-2016 και προσθέτει:
«Νομίζω ότι τόσο ο πρωθυπουργός Νετανιάχου όσο και ο Πρόεδρος Ερντογάν συμπεριφέρονται αρκετά ανεύθυνα με τη ρητορική τους. Αυτού του είδους η ρητορική μόνο αυξάνει και τροφοδοτεί την πιθανότητα σύγκρουσης μεταξύ των δύο χωρών».
Ειδικοί μιλώντας στο BBC Turkish αναφέρουν ότι μια πιθανή σύγκρουση μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ θα μπορούσε να προκύψει στα σημεία όπου τέμνονται οι σφαίρες επιρροής που έχουν ορίσει οι δύο χώρες.
Η Τούγτσε Ερσόι λέει: «Ο κίνδυνος αντιπαράθεσης μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ είναι υψηλότερος από ποτέ».
Ο Ερσόι επισημαίνει ότι η πιθανότητα ενός ολοκληρωτικού πολέμου είναι χαμηλή, αλλά ότι ο ανταγωνισμός κλιμακώνεται, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη Συρία, την Κύπρο και την Ανατολική Μεσόγειο.
«Εδώ βλέπουμε μια προσπάθεια δημιουργίας ενός αμοιβαίου άξονα. Μπορούμε να πούμε ότι οι δύο χώρες προσπαθούν να δημιουργήσουν μια γεωπολιτική ασπίδα η μία εναντίον της άλλης».
Ο Ερσόι λέει επίσης: «Στα έγγραφα στρατηγικής του Ισραήλ, η Τουρκία έχει πλέον μετατοπιστεί στην κατηγορία του αντιπάλου, και αυτό είναι γεγονός».
Ο Άμνον Αράν λέει επίσης: «Νομίζω ότι η πιθανότητα στρατιωτικής σύγκρουσης έχει αυξηθεί σε σύγκριση με το παρελθόν, αλλά ταυτόχρονα, είναι ακόμα δυνατό να την αποφύγουμε».
Ο Aran, ειδικά όσον αφορά τη Συρία, εφιστά την προσοχή στις συναντήσεις για τον μηχανισμό αποκλιμάκωσης που πραγματοποιήθηκαν στο Αζερμπαϊτζάν το 2025 μεταξύ τουρκικών και ισραηλινών στρατιωτικών αντιπροσωπειών:
«Από όσο καταλαβαίνω, υπάρχουν προσπάθειες, τουλάχιστον σε στρατιωτικό επίπεδο, για την αποφυγή τυχόν ατυχημάτων ή λανθασμένων υπολογισμών που θα μπορούσαν να προκαλέσουν σύγκρουση».
Ο Aran λέει τα εξής σχετικά με την προσέγγιση του Ισραήλ προς την Τουρκία:
«Η Τουρκία θεωρείται ολοένα και περισσότερο ως εχθρική και επικίνδυνη δύναμη από την ισραηλινή κυβέρνηση και ένα μεγάλο μέρος της πολιτικής και στρατιωτικής ελίτ στον ισραηλινό στρατό».
Ο πρώην διπλωμάτης Alon Pinkas δίνει το ακόλουθο παράδειγμα:
«Φανταστείτε το τουρκικό ναυτικό να συνοδεύει ανθρωπιστικά πλοία που κατευθύνονται στη Γάζα ή τον Λίβανο».
«Εάν ισραηλινά ναυτικά σκάφη προσπαθούσαν να παρέμβουν εναντίον αυτού του στόλου και τουρκικά πλοία άνοιγαν πυρ και ισραηλινά πλοία ανταπαντούσαν, θα μπορούσε να ξεσπάσει ένας μικρής κλίμακας πόλεμος. Αλλά δεν νομίζω ότι αυτό θα συμβεί».
Ο Alon Pinkas υποστηρίζει ότι οι τουρκικοί και ισραηλινοί στρατοί είναι πιο «λογικοί» από τους πολιτικούς τους.
Ο Πίνκας, ωστόσο, τονίζει ότι ένα παρόμοιο περιστατικό στη Συρία, όπου αεροσκάφη από τις δύο χώρες θα μπορούσαν να συγκρουστούν, θα ήταν ένα «εφιαλτικό σενάριο» που θα οδηγούσε σε πόλεμο και προσθέτει:
«Δεν γνωρίζω τίποτα γι’ αυτό, αλλά δεν θα με εξέπληττε αν μάθαινα ότι η ισραηλινή [υπηρεσία πληροφοριών] Μοσάντ και οι τουρκικές εξωτερικές και στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών βρίσκονται σε τακτική επαφή».
Ο λόγος για το «Νέο Ιράν»
Ο πρώην πρωθυπουργός του Ισραήλ, Ναφτάλι Μπένετ, ισχυρίστηκε σε δήλωσή του στις 17 Φεβρουαρίου ότι η Τουρκία είναι «το νέο Ιράν».
Μετά από αυτό, άρθρα γνώμης που περιείχαν παρόμοιες δηλώσεις δημοσιεύθηκαν τόσο στον ισραηλινό όσο και στον διεθνή τύπο.
Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός, Μπενιαμίν Νετανιάχου, κατηγόρησε επίσης την Τουρκία ότι υποστηρίζει το Ιράν σε μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, έκανε τις ακόλουθες δηλώσεις για το θέμα αυτό σε συνέντευξη που έδωσε στο πρακτορείο Anadolu στις 13 Απριλίου:
«Μετά το Ιράν, το Ισραήλ δεν μπορεί να ζήσει χωρίς εχθρό. Πρέπει να αναπτύξει μια ρητορική. Βλέπουμε ότι όχι μόνο η κυβέρνηση Νετανιάχου, αλλά και ορισμένες προσωπικότητες της αντιπολίτευσης επιδιώκουν να ανακηρύξουν την Τουρκία νέο εχθρό όσον αφορά την πολιτική γλώσσα».
Ο πρώην διπλωμάτης Άλον Πίνκας επισημαίνει ότι, σε αντίθεση με το Ιράν, η Τουρκία δεν έχει «υποσχεθεί να σβήσει το Ισραήλ από τον χάρτη» και δεν έχει στόχους όπως η ανάπτυξη στρατιωτικών πυρηνικών όπλων για χρήση εναντίον του Ισραήλ.
«Ακόμα και κάποιος που αντιτίθεται σε όλα όσα λέει ο Ερντογάν για το Ισραήλ γνωρίζει ότι η Τουρκία δεν είναι εχθρική χώρα».
«Όποιος εξισώνει την Τουρκία με το Ιράν όσον αφορά την αντιληπτή απειλή ενεργεί απερίσκεπτα και επικίνδυνα».
Ο Άμνον Αράν λέει επίσης ότι η Τουρκία δεν είναι το «νέο Ιράν»:
«Δεν νομίζω. Δεν νομίζω ότι οι ισραηλινοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι το πιστεύουν ή το εννοούν».
«Επειδή η Τουρκία είναι μέλος του ΝΑΤΟ. Η Τουρκία έχει ισχυρές σχέσεις με τις ΗΠΑ και διεξάγει το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου της με την Ευρωπαϊκή Ένωση».
Ο Αράν λέει ότι πίσω από αυτή τη ρητορική ορισμένων Ισραηλινών αξιωματούχων και στοχαστών βρίσκεται η σκληρή στάση που υιοθέτησε ο Πρόεδρος Ερντογάν και η Άγκυρα απέναντι στο Ισραήλ.
Αναφέρει τη σύγκριση του Νετανιάχου με τον Χίτλερ από τον Πρόεδρο Ερντογάν και τις προηγούμενες επικρίσεις του για το Ισραήλ ως λόγους για αυτήν την άποψη.
Γιατί τα υπουργεία Εξωτερικών του Ισραήλ και της Τουρκίας συγκρούστηκαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Η Τούγτσε Ερσόι λέει επίσης: «Είναι σαφές ότι η Τουρκία δεν είναι το νέο Ιράν» και προσθέτει:
«Η αναλογία εδώ μπορεί να στοχεύει στην απομόνωση της Τουρκίας από το δυτικό σύστημα».
«Πιστεύω ότι τα φιλοϊσραηλινά άρθρα γνώμης, ειδικά αυτά που εμφανίζονται στον δυτικό [τύπο], είναι παραγγελθέντα και γραμμένα σκόπιμα. Μπορούμε να τα δούμε ως προσπάθειες δημιουργίας μιας συγκεκριμένης πρόθεσης, ως δηλώσεις προθέσεων».