Έντονες αντιδράσεις προκάλεσαν στους κόλπους του NATO οι πρόσφατες δηλώσεις του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Donald Trump, ο οποίος υποστήριξε ότι ορισμένοι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ στο Αφγανιστάν «έμειναν λίγο πιο πίσω, λίγο εκτός των γραμμών του μετώπου» κατά τη διάρκεια της εικοσαετούς σύγκρουσης.
Η τοποθέτηση αυτή θεωρήθηκε προσβλητική από αρκετούς συμμάχους, ωστόσο φαίνεται να αντανακλά σε μεγάλο βαθμό την περίπτωση της Τουρκίας, η οποία υπήρξε ο δεύτερος μεγαλύτερος συνεισφέρων στο NATO μετά τις Ηνωμένες Πολιτείες, χωρίς όμως να καταγράψει απώλειες σε πολεμικές επιχειρήσεις.
Μιλώντας στο Fox News, ο Trump εξέφρασε αμφιβολίες για το αν οι σύμμαχοι του NATO θα στήριζαν τις ΗΠΑ σε περίπτωση ανάγκης.
«Δεν είμαι σίγουρος ότι οι σύμμαχοι του NATO θα ήταν εκεί αν τους χρειαζόμασταν. Αυτό είναι το απόλυτο τεστ», δήλωσε, προσθέτοντας ότι «θα πουν ότι έστειλαν στρατεύματα στο Αφγανιστάν, και το έκαναν, αλλά έμειναν λίγο πίσω, λίγο εκτός πρώτης γραμμής».
Αξίζει να σημειωθεί ότι το Άρθρο 5 του NATO για τη συλλογική άμυνα ενεργοποιήθηκε μόνο μία φορά στην ιστορία της Συμμαχίας, μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ.
Τότε, όλα τα κράτη-μέλη δεσμεύτηκαν να στηρίξουν την Ουάσιγκτον, εγκαινιάζοντας μια πρωτοφανή και μακρόχρονη στρατιωτική παρουσία στο Αφγανιστάν.
Αντιδράσεις
Οι δηλώσεις Trump χαρακτηρίστηκαν «ασεβείς και απαράδεκτες» από χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Ιταλία, η Πολωνία και η Δανία, αλλά και από την Αυστραλία, η οποία συμμετείχε στην αποστολή χωρίς να είναι μέλος του NATO.
Οι αντιδράσεις οδήγησαν τελικά τον Αμερικανό πρόεδρο σε αναδίπλωση, όπως ανέφερε πρόσφατα το EurAsian Times.
Εντύπωση προκάλεσε ωστόσο το γεγονός ότι ο Πρόεδρος της Τουρκία, Recep Tayyip Erdogan, δεν συμμετείχε στις δημόσιες επικρίσεις κατά του Trump, παρά τις συχνές εντάσεις στις σχέσεις Άγκυρας–Ουάσιγκτον.
Η στάση αυτή εκτιμάται ότι δεν ήταν τυχαία.
Η συμμετοχή της Τουρκία χωρίς απώλειες μάχης
Κατά τη διάρκεια της εικοσαετούς παρουσίας στο Αφγανιστάν, η Τουρκία έχασε συνολικά 15 στρατιώτες, αριθμός εξαιρετικά χαμηλός σε σύγκριση με τις απώλειες άλλων συμμάχων: 2.450 για τις ΗΠΑ, 457 για το Ηνωμένο Βασίλειο, 159 για τον Καναδά και 90 για τη Γαλλία.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, καμία από τις τουρκικές απώλειες δεν προήλθε από μάχες. Από τους 15 νεκρούς, τουλάχιστον 14 σκοτώθηκαν σε ατυχήματα.
Το 2009, δύο Τούρκοι στρατιώτες έχασαν τη ζωή τους σε τροχαίο, ενώ το 2012, 12 ακόμη σκοτώθηκαν όταν ελικόπτερο του NATO συνετρίβη κοντά στην Kabul λόγω τεχνικής βλάβης, στο πιο πολύνεκρο περιστατικό για την Τουρκία στο Αφγανιστάν.
Την περίοδο εκείνη, περίπου 1.800 Τούρκοι στρατιώτες υπηρετούσαν στη χώρα, γεγονός που καταδεικνύει ότι οι απώλειες σχετίζονταν σχεδόν αποκλειστικά με μη πολεμικές συνθήκες.
Ο ρόλος και οι περιορισμοί της τουρκικής αποστολής
Η Τουρκία αντιμετώπισε την παρουσία της στο Αφγανιστάν όχι μόνο ως συμμετοχή στη NATO-led International Security Assistance Force (ISAF), αλλά και ως «αδελφική αποστολή» στήριξης του αφγανικού λαού.
Από την αρχή είχε ζητήσει να εξαιρεθεί από επιθετικές επιχειρήσεις κατά των Taliban και άλλων ενόπλων οργανώσεων.
Η αποστολή της περιορίστηκε σε περιπολίες και καθήκοντα ασφαλείας, χωρίς εμπλοκή σε μάχες.
Όταν εντάχθηκε στην ISAF το 2001 με 300 στρατιώτες, έθεσε ως όρο να μην συμμετέχει σε επιχειρήσεις αντιτρομοκρατίας ή αντεξέγερσης.
Η Τουρκία ανέλαβε δύο φορές τη διοίκηση της ISAF (ISAF II το 2002–2003 και ISAF VII το 2005) και είχε την ευθύνη λειτουργίας και ασφάλειας του Kabul International Airport.
Τα τουρκικά στρατεύματα στάθμευαν κυρίως στην Kabul, η οποία θεωρούνταν σαφώς ασφαλέστερη από περιοχές όπως το Helmand ή το Kandahar, όπου δρούσαν εντατικά αμερικανικές, βρετανικές και καναδικές δυνάμεις.
Με έμφαση σε αμυντικές αποστολές, όπως η προστασία βάσεων και συνοδειών, η Τουρκία περιόρισε την έκθεσή της σε επιθέσεις, αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς και ανταλλαγές πυρών.
Παράλληλα, ανέλαβε δράσεις ανοικοδόμησης μέσω Provincial Reconstruction Teams σε περιοχές όπως το Wardak και το Jawzjan, επικεντρωμένες σε υποδομές, εκπαίδευση, υγεία και καταπολέμηση των ναρκωτικών, υπό κυρίως πολιτική καθοδήγηση.
Πολιτισμικοί δεσμοί και γεωπολιτικοί υπολογισμοί
Ως μουσουλμανική χώρα με ιστορικούς δεσμούς με την Κεντρική Ασία, η Τουρκία διατηρούσε ιδιαίτερη σχέση με τον τοπικό πληθυσμό.
Πολλοί Αφγανοί χαρακτήριζαν τους Τούρκους στρατιώτες «αδελφούς» και όχι ξένους κατακτητές, λόγω θρησκευτικών και εθνοτικών συγγενειών με κοινότητες όπως οι Ουζμπέκοι και οι Τουρκμάνοι.
Αναλυτές εκτιμούν ότι οι Taliban απέφευγαν να στοχοποιήσουν τουρκικές δυνάμεις, φοβούμενοι την αρνητική αντίδραση της τοπικής κοινωνίας.
Η στάση αυτή ενισχύθηκε και από τις στενές σχέσεις της Τουρκία με το Πακιστάν, που θεωρείτο βασικός υποστηρικτής των Taliban.
Η Τουρκία αρνήθηκε επανειλημμένα να αυξήσει τη στρατιωτική της παρουσία. Τον Δεκέμβριο του 2009, ο Erdogan δήλωσε ότι η χώρα του δεν θα στείλει επιπλέον στρατεύματα, μία εβδομάδα μετά την απόφαση του Barack Obama να αναπτύξει 30.000 ακόμη Αμερικανούς στρατιώτες.
Η τουρκική παρουσία τερματίστηκε το 2021, μετά την αποχώρηση του NATO και την κατάληψη της εξουσίας από τους Taliban.
Παρά την πρόθεση της Άγκυρας να παραμείνει για τη φύλαξη του Kabul Hamid Karzai International Airport, οι Taliban απέρριψαν κάθε μορφή συνέχισης της στρατιωτικής παρουσίας, οδηγώντας στην πλήρη αποχώρηση των τουρκικών δυνάμεων και στο τέλος μιας σχεδόν 20ετούς αποστολής.