Είναι η Τουρκία η «νέα Ιράν»; Οι επτά άξονες της αυξανόμενης στρατηγικής αντιπαράθεσης με το Ισραήλ
Στον δημόσιο διάλογο στο Ισραήλ, η άποψη ότι «η Τουρκία είναι το νέο Ιράν» κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος τα τελευταία χρόνια. Πρόκειται ασφαλώς για έναν προβληματικό παραλληλισμό, καθώς ενδέχεται να υποβαθμίζει τη σοβαρότητα της ιρανικής απειλής, η οποία εξακολουθεί να υφίσταται, ενώ παραβλέπει το γεγονός ότι η Τουρκία παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ και διατηρεί δεσμούς με τη Δύση και το Ισραήλ ακόμη και σε περιόδους έντασης.
Ωστόσο, η ίδια η εμφάνιση αυτού του αφηγήματος αποκαλύπτει το βάθος της αυξανόμενης ανησυχίας στο Ισραήλ σχετικά με τη στρατηγική πορεία της Άγκυρας. Η ανησυχία αυτή δεν πηγάζει από έναν μόνο παράγοντα, αλλά από μια σειρά μετώπων στα οποία οι τριβές μεταξύ των δύο χωρών εντείνονται διαρκώς.
- Η Γάζα και η Χαμάς
Η Λωρίδα της Γάζας αναδεικνύει το βαθύτερο χάσμα μεταξύ των αντιλήψεων της Ιερουσαλήμ και της Άγκυρας.
Για το Ισραήλ, η εξάλειψη της πολιτικής και στρατιωτικής ισχύος της Χαμάς αποτελεί κορυφαίο στρατηγικό στόχο. Αντίθετα, για την Τουρκία, η διατήρηση της Χαμάς ως σημαντικού παράγοντα στην «επόμενη ημέρα» της Γάζας αποτελεί δηλωμένο συμφέρον.
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει επανειλημμένα χαρακτηρίσει τη Χαμάς «οργάνωση αντίστασης» και όχι τρομοκρατική οργάνωση, ενώ η Τουρκία παραμένει ένας από τους σημαντικότερους υποστηρικτές της, μαζί με το Κατάρ.
Αυτό εξηγεί και την ισραηλινή αντίθεση σε μια ουσιαστική τουρκική συμμετοχή στους μελλοντικούς μηχανισμούς ασφαλείας και εποπτείας της Γάζας. Η Ιερουσαλήμ φοβάται ότι μια τουρκική παρουσία στις διεθνείς δυνάμεις ή στα προγράμματα ανοικοδόμησης θα μπορούσε να μετατραπεί σε μοχλό επιρροής πάνω στο μέλλον της περιοχής και στη θέση της Χαμάς.
Την ίδια στιγμή, η Άγκυρα ενισχύει τη ανθρωπιστική και πολιτική της παρουσία στη Γάζα μέσω οργανώσεων βοήθειας, διατηρώντας ανοικτούς διαύλους με την ηγεσία της Χαμάς και επιδιώκοντας να αναδειχθεί σε βασικό εγγυητή της μελλοντικής διευθέτησης.
- Η Συρία
Η σημαντικότερη στρατηγική τριβή αναπτύσσεται σήμερα στη Συρία.
Μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ, η τουρκική επιρροή στο πολιτικό και στρατιωτικό σύστημα της χώρας έχει ενισχυθεί σημαντικά. Η βασική ανησυχία του Ισραήλ αφορά το ενδεχόμενο εγκατάστασης τουρκικών στρατιωτικών βάσεων στην κεντρική και νότια Συρία, καθώς και την πιθανότητα η Άγκυρα να επιχειρήσει να περιορίσει την ελευθερία δράσης της ισραηλινής αεροπορίας.
Παράλληλα, το Ισραήλ ανησυχεί ότι ενεργειακά, εμπορικά και περιφερειακά έργα που θα προωθήσει η Τουρκία μέσω της Συρίας θα μπορούσαν να παρακάμψουν το ίδιο και να αποδυναμώσουν στρατηγικές πρωτοβουλίες όπως ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC).
Παρά τις διαφωνίες, η συριακή κρίση αποδεικνύει ότι και οι δύο πλευρές επιθυμούν να αποφύγουν μια άμεση σύγκρουση. Ο μηχανισμός συντονισμού ασφαλείας («hotline») που δημιουργήθηκε με αμερικανική διαμεσολάβηση μεταξύ Ιερουσαλήμ και Άγκυρας υπηρετεί ακριβώς αυτόν τον σκοπό.
- Ο Λίβανος και η Χεζμπολάχ
Η δήλωση του Ερντογάν ότι «η ασφάλεια της Τουρκίας ξεκινά από το Χαλέπι, τη Δαμασκό και τη Βηρυτό» αποτυπώνει μια νέα στρατηγική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η Άγκυρα θεωρεί ότι έχει λόγο και ευθύνη για τις εξελίξεις στον Λίβανο.
Σε αυτό το πεδίο, ο Ερντογάν φαίνεται να επιχειρεί να καλύψει μέρος του κενού που αφήνει πίσω της μια αποδυναμωμένη Τεχεράνη. Ως αποτέλεσμα, μια μελλοντική κλιμάκωση μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ θα μπορούσε να μετατραπεί και σε πεδίο τριβής με την Τουρκία, η οποία επιδιώκει να εδραιωθεί ως κεντρικός περιφερειακός παίκτης στον Λίβανο.
- Οι Κούρδοι και το Ιράν
Η αποδυνάμωση του Ιράν δημιουργεί για την Τουρκία τόσο ευκαιρίες όσο και κινδύνους.
Από τη μία πλευρά, η Άγκυρα επωφελείται από τη μείωση της ιρανικής ισχύος. Από την άλλη, φοβάται μια πλήρη κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος, καθώς ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία ανεξάρτητης κουρδικής οντότητας, ενισχύοντας αποσχιστικές τάσεις μεταξύ των Κούρδων της Τουρκίας.
Για το Ισραήλ, αντίθετα, η εξασθένηση της ιρανικής επιρροής μειώνει τη στρατηγική πίεση που ασκούνταν επί δεκαετίες μέσω των περιφερειακών συμμάχων της Τεχεράνης. Εδώ εντοπίζεται μια θεμελιώδης απόκλιση συμφερόντων: το Ισραήλ μπορεί να βλέπει ευκαιρίες εκεί όπου η Τουρκία διακρίνει απειλές.
- Κύπρος, Ελλάδα και Ανατολική Μεσόγειος
Ένα από τα πιο ευαίσθητα πεδία αντιπαράθεσης είναι η Ανατολική Μεσόγειος.
Η Τουρκία προωθεί το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», επιδιώκοντας την επέκταση της ναυτικής και γεωπολιτικής της επιρροής στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Η στρατηγική αυτή συγκρούεται άμεσα με τα συμφέροντα της Ελλάδας και της Κύπρου και έμμεσα με εκείνα του Ισραήλ.
Η εμβάθυνση της συνεργασίας μεταξύ Ισραήλ, Ελλάδας και Κύπρου αντιμετωπίζεται από την Άγκυρα ως γεωπολιτική πρόκληση. Η ανάπτυξη ισραηλινών αμυντικών συστημάτων στην Κύπρο, οι ενεργειακές συνεργασίες και οι περιφερειακοί μηχανισμοί συντονισμού θεωρούνται από την τουρκική πλευρά ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας περιορισμού της επιρροής της.
Παράλληλα, το ζήτημα των στολίσκων προς τη Γάζα, που κορυφώθηκε με την κρίση του Mavi Marmara το 2010, εξακολουθεί να αποτελεί πηγή έντασης μεταξύ των δύο χωρών.
- Οικονομικός και πολιτικός πόλεμος φθοράς
Πέρα από τις γεωπολιτικές συγκρούσεις, εξελίσσεται και ένας πόλεμος οικονομικής και διπλωματικής φθοράς.
Το εμπορικό εμπάργκο που έχει επιβάλει η Τουρκία στο Ισραήλ εξακολουθεί να επηρεάζει τις διμερείς σχέσεις. Ταυτόχρονα, η Άγκυρα πρωτοστατεί σε διεθνείς εκστρατείες κατά του Ισραήλ, συμμετέχει σε νομικές διαδικασίες εναντίον του και προωθεί μια ιδιαίτερα επιθετική ρητορική αμφισβήτησης της πολιτικής του.
Οι δηλώσεις του Ερντογάν τα τελευταία χρόνια συχνά υπερβαίνουν τα όρια της πολιτικής κριτικής και στρέφονται κατά της ίδιας της νομιμοποίησης του ισραηλινού κράτους.
- Η τουρκική στρατιωτική ενίσχυση
Παράλληλα, η Τουρκία βρίσκεται σε φάση ταχείας στρατιωτικής αναβάθμισης.
Η Άγκυρα επενδύει σε νέα μαχητικά αεροσκάφη, στην ανάπτυξη του αντιαεροπορικού συστήματος «Steel Dome», στην επέκταση της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας και στην ανάπτυξη βαλλιστικών πυραύλων μεγάλου βεληνεκούς.
Τα διδάγματα που αντλεί από τις πρόσφατες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή — και ιδιαίτερα από τις επιχειρησιακές δυνατότητες που επέδειξε το Ισραήλ απέναντι στο Ιράν και τους συμμάχους του — επιταχύνουν περαιτέρω αυτή τη διαδικασία εξοπλιστικής ενίσχυσης.
Συμπέρασμα: Στρατηγικός ανταγωνισμός, όχι αναπόφευκτος πόλεμος
Η Τουρκία και το Ισραήλ εισέρχονται σε μια περίοδο αυξανόμενου στρατηγικού ανταγωνισμού, όχι όμως σε μια πορεία αναπόφευκτης πολεμικής σύγκρουσης.
Οι σχέσεις των δύο χωρών βρίσκονται σήμερα στο πιο τεταμένο σημείο των τελευταίων δεκαετιών. Ωστόσο, σε αντίθεση με το μοντέλο της αντιπαράθεσης Ισραήλ–Ιράν, πρόκειται για δύο ισχυρά κράτη που διατηρούν δεσμούς με τη Δύση και γνωρίζουν το υψηλό κόστος μιας άμεσης σύγκρουσης.
Το πιθανότερο σενάριο για τα επόμενα χρόνια δεν είναι ένας πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας, αλλά ένας «περιφερειακός ψυχρός πόλεμος»: μια διαρκής αναμέτρηση για επιρροή, συμμαχίες, ενεργειακούς πόρους, εμπορικούς διαδρόμους και ηγεμονία στη Μέση Ανατολή.
Η αντιπαράθεση αυτή θα εκτείνεται από τη Γάζα και τη Συρία έως τον Λίβανο, την Κύπρο, την Ελλάδα, τον Καύκασο και ολόκληρη τη Μεσόγειο. Αν η προηγούμενη δεκαετία χαρακτηρίστηκε από την αντιπαράθεση Ισραήλ–Ιράν, η επόμενη ενδέχεται να καθοριστεί από τον στρατηγικό ανταγωνισμό μεταξύ Ιερουσαλήμ και Άγκυρας για τη διαμόρφωση της νέας Μέσης Ανατολής.