Η συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν αλλάζει τη Μέση Ανατολή: Τι προβλέπει το μνημόνιο των 14 σημείων και γιατί ανησυχεί το Ισραήλ

Το μνημόνιο κατανόησης μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν δεν αποτελεί απλώς μια συμφωνία παύσης των εχθροπραξιών. Πρόκειται για το πρώτο μεγάλο γεωπολιτικό πλαίσιο που επιχειρεί να επανακαθορίσει τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή, ανοίγοντας έναν νέο κύκλο διαπραγματεύσεων, συνεργασίας αλλά και έντονων αντιπαραθέσεων.

Στα χαρτιά, η συμφωνία προβλέπει τον τερματισμό των συγκρούσεων, την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και την επανεκκίνηση των πυρηνικών συνομιλιών. Στην πραγματικότητα, όμως, μεταφέρει το κέντρο βάρους από τη στρατιωτική αντιπαράθεση στη διπλωματία, την οικονομία και τη διαπραγμάτευση ισχύος.

Ο Λίβανος στο επίκεντρο της συμφωνίας – Το σημείο που προκαλεί συναγερμό στο Ισραήλ

Το πιο αμφιλεγόμενο και πολιτικά φορτισμένο σημείο του μνημονίου αφορά τον Λίβανο.

Η συμφωνία δεν περιορίζεται στην παύση των αμερικανοϊρανικών εχθροπραξιών, αλλά προβλέπει άμεσο και μόνιμο τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, με ρητή αναφορά στον Λίβανο και σεβασμό της κυριαρχίας και της εδαφικής του ακεραιότητας.

Για το Ισραήλ, η συγκεκριμένη πρόβλεψη αντιμετωπίζεται ως «κόκκινος συναγερμός», καθώς ο Λίβανος εισέρχεται για πρώτη φορά στον πυρήνα μιας αμερικανοϊρανικής συνεννόησης.

Αυτό σημαίνει ότι η Τεχεράνη αποκτά ένα σημαντικό διπλωματικό εργαλείο σε κάθε μελλοντική κρίση που θα αφορά τη Χεζμπολάχ ή τις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις στον νότιο Λίβανο.

Η Τεχεράνη κερδίζει πολιτική ασφάλεια

Ένα ακόμη κομβικό σημείο είναι η αμοιβαία δέσμευση μη επέμβασης.

Οι δύο χώρες αναλαμβάνουν να σέβονται η μία την κυριαρχία της άλλης και να μην παρεμβαίνουν στις εσωτερικές υποθέσεις τους.

Αν και η διατύπωση φαίνεται τυπική, αποκτά ιδιαίτερη σημασία έπειτα από δεκαετίες συγκρούσεων, κυρώσεων, επιχειρήσεων επιρροής, απειλών και ρητορικής περί αλλαγής καθεστώτος.

Για το Ιράν αποτελεί πολιτική εγγύηση επιβίωσης. Για τις ΗΠΑ συνιστά μετάβαση από τη λογική της ανατροπής στη λογική της διαχείρισης.

Οι κρίσιμες 60 ημέρες

Το μνημόνιο προβλέπει την ολοκλήρωση τελικής συμφωνίας μέσα σε 60 ημέρες, με δυνατότητα παράτασης.

Ωστόσο, λίγοι πιστεύουν ότι τόσο σύνθετα ζητήματα μπορούν να λυθούν σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα:

• Το πυρηνικό πρόγραμμα
• Οι κυρώσεις
• Τα παγωμένα κεφάλαια
• Το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ
• Η αμερικανική στρατιωτική παρουσία
• Ο ρόλος των περιφερειακών δυνάμεων

Στην ουσία, οι 60 ημέρες αποτελούν περισσότερο πολιτικό παρά τεχνικό χρονοδιάγραμμα.

Ο Τραμπ χρειάζεται μια γρήγορη διπλωματική επιτυχία. Το Ιράν χρειάζεται άμεση οικονομική ανάσα. Και οι δύο πλευρές χρειάζονται χρόνο χωρίς πόλεμο.

Τέλος στον αποκλεισμό – Μεγάλο κέρδος για την Τεχεράνη

Από τα πιο σημαντικά σημεία της συμφωνίας είναι η σταδιακή άρση του ναυτικού αποκλεισμού.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται να ξεκινήσουν άμεσα τη διαδικασία και να την ολοκληρώσουν μέσα σε 30 ημέρες.

Παράλληλα, μετά την τελική συμφωνία προβλέπεται και η απομάκρυνση αμερικανικών δυνάμεων από περιοχές κοντά στο Ιράν.

Για την Τεχεράνη αυτό μεταφράζεται σε οικονομική και στρατηγική νίκη, καθώς αποκαθίσταται η δυνατότητα εξαγωγών, εισαγωγών και πρόσβασης στις διεθνείς αγορές.

Το Ορμούζ παραμένει το μεγάλο γεωπολιτικό χαρτί

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κεφάλαιο των Στενών του Ορμούζ.

Το Ιράν δεσμεύεται να εξασφαλίσει ασφαλή και δωρεάν διέλευση των εμπορικών πλοίων, αλλά μόνο για διάστημα 60 ημερών.

Η λεπτομέρεια αυτή θεωρείται εξαιρετικά κρίσιμη, καθώς αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο μελλοντικών διαπραγματεύσεων για τον τρόπο διαχείρισης ενός από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους ενέργειας στον κόσμο.

Το παγκόσμιο ενεργειακό εμπόριο μπορεί να επιστρέφει στην ομαλότητα, αλλά όχι απαραίτητα με τους ίδιους όρους που ίσχυαν πριν από την κρίση.

Σχέδιο 300 δισ. δολαρίων για την οικονομία του Ιράν

Το οικονομικό σκέλος της συμφωνίας είναι τεράστιο.

Το μνημόνιο προβλέπει επενδυτικό και αναπτυξιακό πρόγραμμα ύψους τουλάχιστον 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων, με τη συμμετοχή περιφερειακών εταίρων.

Η Ουάσιγκτον ξεκαθαρίζει ότι δεν θα χρηματοδοτήσει απευθείας το πρόγραμμα, αφήνοντας όμως ανοιχτό τον δρόμο για τη συμμετοχή των κρατών του Κόλπου.

Για την Τεχεράνη, αυτό σημαίνει πιθανή επιστροφή στην περιφερειακή οικονομία μετά από χρόνια απομόνωσης.

Η μάχη των κυρώσεων

Η ουσία της διαπραγμάτευσης βρίσκεται στις κυρώσεις.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται να προχωρήσουν σε σταδιακή άρση:

• Των κυρώσεων του ΟΗΕ
• Των αμερικανικών πρωτογενών κυρώσεων
• Των αμερικανικών δευτερογενών κυρώσεων
• Περιορισμών που σχετίζονται με το πυρηνικό πρόγραμμα

Αυτή είναι η μεγαλύτερη ανταμοιβή που επιδιώκει η Τεχεράνη και το βασικό αντάλλαγμα για οποιαδήποτε πυρηνική παραχώρηση.

Το πυρηνικό πρόγραμμα παραμένει το μεγάλο αγκάθι

Παρά τη σημασία του, το πυρηνικό ζήτημα παραμένει το πιο ασαφές κομμάτι της συμφωνίας.

Το Ιράν επαναβεβαιώνει ότι δεν θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα και αποδέχεται την υποβάθμιση μέρους του εμπλουτισμένου υλικού υπό την εποπτεία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας.

Ωστόσο, το υλικό δεν προβλέπεται να απομακρυνθεί από το ιρανικό έδαφος.

Αυτό αφήνει ανοιχτό το βασικό ερώτημα:

Το Ιράν εγκαταλείπει οριστικά την πυρηνική επιλογή ή απλώς παγώνει προσωρινά το πρόγραμμά του;

Δισεκατομμύρια δολάρια επιστρέφουν στην Τεχεράνη

Η συμφωνία περιλαμβάνει επίσης:

• Εξαιρέσεις για εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου
• Διευκολύνσεις σε τραπεζικές συναλλαγές
• Διευκολύνσεις σε ασφαλιστικές υπηρεσίες
• Αποδέσμευση παγωμένων κεφαλαίων

Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες οικονομικές παραχωρήσεις που έχουν γίνει προς το Ιράν τα τελευταία χρόνια και αναμένεται να προκαλέσει έντονες πολιτικές αντιδράσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Το πιο ευάλωτο σημείο της συμφωνίας

Για να εφαρμοστεί το μνημόνιο προβλέπεται ειδικός μηχανισμός παρακολούθησης και επαλήθευσης.

Ωστόσο, η σειρά εφαρμογής των μέτρων προκαλεί ήδη συζητήσεις.

Το Ιράν λαμβάνει άμεσα οικονομικά και στρατηγικά οφέλη, ενώ το δυσκολότερο μέρος της διαπραγμάτευσης – το πυρηνικό πρόγραμμα – μεταφέρεται στη δεύτερη φάση.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο που προκαλεί τις μεγαλύτερες επιφυλάξεις στην Ουάσιγκτον και τη μεγαλύτερη ανησυχία στο Ισραήλ.

Μια συμφωνία που δεν λύνει το πρόβλημα αλλά παγώνει την κρίση

Το μνημόνιο ΗΠΑ–Ιράν δεν λύνει τον «ιρανικό γόρδιο δεσμό».

Δεν καταργεί το πυρηνικό πρόγραμμα. Δεν εξαφανίζει την ένταση στη Μέση Ανατολή. Δεν καθησυχάζει το Ισραήλ.

Αυτό που κάνει είναι να μεταφέρει τη σύγκρουση από το πεδίο της στρατιωτικής αντιπαράθεσης στο τραπέζι της διπλωματίας.

Το Ιράν βγαίνει από την κρίση τραυματισμένο αλλά όχι ηττημένο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονται ως η δύναμη που απέτρεψε μια γενικευμένη σύρραξη, αλλά παραχώρησε μέρος της πίεσης που ασκούσε.

Και το Ισραήλ βρίσκεται αντιμέτωπο με το πιο δύσκολο ερώτημα της επόμενης ημέρας:

Μπορεί να αποδεχθεί μια συμφωνία που σταματά τον πόλεμο, αλλά δεν εξαλείφει την απειλή;