Το Μεγάλο Τζαμί του Παρισιού δημοσίευσε έναν οδηγό 1.000 σελίδων που επιδιώκει να εξηγήσει πώς το Ισλάμ μπορεί να ενταχθεί στην κοσμική Γαλλική Δημοκρατία. Σύμφωνα με πηγές που εμπλέκονται στην πρωτοβουλία, δεν πρόκειται απλώς για ένα θεολογικό κείμενο, αλλά για ένα έγγραφο δημόσιας και πολιτικής σημασίας, δεδομένης της συνεχιζόμενης συζήτησης στη Γαλλία για τον κοσμικό χαρακτήρα και τη θέση των Μουσουλμάνων στην κοινωνία.
Ο Shams-ed-Din Hafiz, ο πρύτανης του τζαμιού – ενός από τα παλαιότερα και πιο εξέχοντα στη Γαλλία – εξήγησε ότι ο στόχος του οδηγού είναι να «εξηγήσει το Ισλάμ στη Δημοκρατία και να εξηγήσει τη Δημοκρατία στους Μουσουλμάνους». Σύμφωνα με τον ίδιο, η πρωτοβουλία αποσκοπεί επίσης στη βελτίωση της δημόσιας εικόνας του Ισλάμ, η οποία, όπως ισχυρίζεται, έχει πληγεί στον δημόσιο διάλογο. Για τη διατύπωση του εγγράφου, συστάθηκαν δύο επιτροπές για να συζητήσουν τον ρόλο του Ισλάμ σε μια μη μουσουλμανική χώρα και τους τρόπους με τους οποίους οι πιστοί μπορούν να ασκούν τη θρησκεία τους στο πλαίσιο των αξιών της Δημοκρατίας. Ο οδηγός δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αρχή του κοσμικού χαρακτήρα και επιδιώκει να δείξει ότι δεν υπάρχει αντίφαση μεταξύ των αρχών του Ισλάμ και του αστικού δικαίου και ότι η αρμονική συνύπαρξη είναι δυνατή.
Οποιαδήποτε συζήτηση για τη θρησκεία στη Γαλλία απαιτεί αναφορά στο μοναδικό μοντέλο κοσμικότητας που διαθέτει. Ο νόμος του 1905, ο οποίος καθιέρωσε τον διαχωρισμό θρησκείας και κράτους, καθιέρωσε τις αρχές της ουδετερότητας για τις δημόσιες αρχές και εγγυήθηκε την ελευθερία της συνείδησης και την ισότητα μεταξύ των θρησκειών. Ο νόμος αρχικά είχε ως στόχο να μειώσει την επιρροή της Καθολικής Εκκλησίας στο κράτος, αλλά οι επικριτές υποστηρίζουν ότι τις τελευταίες δεκαετίες η αρχή της κοσμικότητας έχει χρησιμοποιηθεί κυρίως εναντίον της μουσουλμανικής κοινότητας. Άλλοι επισημαίνουν μια διάκριση μεταξύ του «κοσμικότητας του νόμου», που εγγυάται τη νομική ουδετερότητα, και του «κοσμικότητας της εποπτείας», που θεωρείται ότι περιορίζει τη θρησκευτική έκφραση στη δημόσια σφαίρα. Τα τελευταία χρόνια, υποστηρίζουν οι σχολιαστές, η έννοια έχει λάβει μια πιο ιδεολογική διάσταση.
Οι μουσουλμανικές κοινότητες στη Γαλλία έχουν αντιμετωπίσει δημόσια κριτική τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα από τη δεξιά και την ακροδεξιά, σχετικά με τη «μη συμμόρφωση» τους με την αρχή της κοσμικότητας. Κοινωνιολογικές μελέτες δείχνουν ότι από τη δεκαετία του 1980, έχει εδραιωθεί στον δημόσιο λόγο μια αντίληψη ενός «μουσουλμανικού προβλήματος». Ένα από τα σημεία καμπής ήταν η υπόθεση με τη μαντίλα στην πόλη Κάρι το 1989, όταν τρεις μαθήτριες αποβλήθηκαν από το σχολείο επειδή αρνήθηκαν να αφαιρέσουν τις μαντίλες τους. Το περιστατικό πυροδότησε εθνική αναταραχή για την ελευθερία της θρησκείας, τον κοσμικό χαρακτήρα και το καθεστώς του Ισλάμ στους δημόσιους θεσμούς.
Η συζήτηση τελικά οδήγησε σε έναν νόμο του 2004 που απαγόρευε τα εξέχοντα θρησκευτικά σύμβολα στα δημόσια σχολεία – συμπεριλαμβανομένων των μουσουλμανικών μαντίλων, των κιπών και των μεγάλων σταυρών – σε μια προσπάθεια ενίσχυσης της θρησκευτικής ουδετερότητας στο εκπαιδευτικό σύστημα. Η συζήτηση συνεχίστηκε πρόσφατα μετά την απαγόρευση της χρήσης της αμπάγιας στα δημόσια σχολεία. Οι αρχές όρισαν το ένδυμα ως έχον θρησκευτική σημασία που υπονομεύει την ουδετερότητα. Η δεξιά υποστήριξε ότι ήταν ένα θρησκευτικό και κοινοτικό σύμβολο που δικαιολογούσε την απαγόρευση, ενώ η αριστερά υποστήριξε τις διακρίσεις και τη σύγχυση μεταξύ πολιτισμού και θρησκείας. Ο βουλευτής Έρικ Κόκερελ (LFI) υποστήριξε ότι ήταν απλώς μια πολιτιστική τάση.
Τα κύματα τρομοκρατίας τα τελευταία χρόνια έχουν εντείνει τις δημόσιες διαμαρτυρίες και έχουν εμβαθύνει την απεικόνιση του Ισλάμ ως απειλής για την κοσμική κοινωνία. Ωστόσο, ακαδημαϊκοί και δημόσια πρόσωπα επισημαίνουν ότι το ζήτημα δεν είναι μόνο θρησκευτικό, αλλά σχετίζεται και με τον κοινωνικό αποκλεισμό, τα στερεότυπα και τις οικονομικές δυσκολίες στα προάστια. Ο καθηγητής ιστορίας Fabien Fontanière σημείωσε ότι οι μαθητές τείνουν να βλέπουν τον κοσμικό χαρακτήρα ως μια επιβεβλημένη αρχή όταν συγκρίνουν τους νόμους του 1905 και του 2004. Λέει ότι η επιστροφή στο ιστορικό πλαίσιο μπορεί να μειώσει τη συναισθηματική φόρτιση που περιβάλλει τη συζήτηση.
Πρόσφατα δεδομένα προσθέτουν στη διαμάχη: το 34% των Μουσουλμάνων στη Γαλλία ανέφερε ότι βιώνει διακρίσεις για θρησκευτικούς λόγους – από 27% το 2016 – ένα ποσοστό που έχει εντείνει τη συζήτηση σχετικά με τον αντίκτυπο της νομοθεσίας και της δημόσιας πολιτικής. Η δημοσίευση του οδηγού θεωρείται σημαντικό βήμα σε μια προσπάθεια γεφύρωσης του χάσματος μεταξύ των αρχών του κοσμικού χαρακτήρα και της θρησκευτικής ελευθερίας. Ωστόσο, υπογραμμίζει επίσης πόσο ανοιχτή παραμένει η συζήτηση στη Γαλλία σχετικά με την ενσωμάτωση του Ισλάμ.