Σε φάση αυξημένης ετοιμότητας βρίσκεται το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, καθώς το τελευταίο διάστημα καταγράφεται νέα άνοδος των μεταναστευτικών ροών, με την Κρήτη να συγκαταλέγεται στις περιοχές που δέχονται τη μεγαλύτερη πίεση. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι το 2025 οι ροές στο συγκεκριμένο νησί αλλά και στη γειτονική Γαύδο τετραπλασιάστηκαν σε σχέση με το 2024. Ειδικότερα, το περσινό έτος έφτασαν στις ακτές των εν λόγω περιοχών 20.187 άτομα σε 356 διαφορετικά περιστατικά, ενώ οι συνολικές μεταναστευτικές αφίξεις και στα νησιά του Αιγαίου και μέσω του Έβρου ήταν άλλα 48.298 άτομα.
Το μπαράζ ελεύσεων συνεχίζεται και τους πρώτους 4,5 μήνες του τρέχοντος έτους, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το γεγονός ότι είχαμε 268 νέους μετανάστες στην Κρήτη μόλις σε 48 ώρες στις αρχές του μήνα
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση επιχειρεί τώρα να αναδιαμορφώσει συνολικά το πλαίσιο διαχείρισης των αφίξεων, μέσω ενός νέου νομοσχεδίου που ενσωματώνει το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και έχει ήδη τεθεί σε δημόσια διαβούλευση.
Το σχέδιο νόμου στοχεύει σε πιο γρήγορες και πιο αυστηρές διαδικασίες αντιμετώπισης της κατάστασης, με βασική επιδίωξη τη μείωση των καθυστερήσεων που παρατηρούνται σήμερα τόσο στην εξέταση αιτημάτων ασύλου όσο και στην εκτέλεση επιστροφών. Στο επίκεντρο βρίσκεται η προσπάθεια για ένα πιο οργανωμένο σύστημα διαχείρισης των παράτυπων αφίξεων, το οποίο θα επιτρέπει ταχύτερη ταυτοποίηση, αξιολόγηση και, όπου απαιτείται, απομάκρυνση από τη χώρα.
Κεντρική πρόβλεψη του νομοσχεδίου θεωρείται η δυνατότητα επιστροφής παράτυπων μεταναστών όχι μόνο στις χώρες καταγωγής τους, αλλά και σε τρίτες χώρες που θα λειτουργούν ως λεγόμενοι «κόμβοι επιστροφής». Οι χώρες αυτές θα υποδέχονται μετανάστες βάσει ειδικών συμφωνιών, είτε με την Ελλάδα είτε με την Ευρωπαϊκή Ένωση, με στόχο την επιτάχυνση των διαδικασιών επιστροφής, ειδικά σε περιπτώσεις όπου η χώρα προέλευσης δεν συνεργάζεται ή δεν αποδέχεται την επανεισδοχή.
Σύμφωνα με το άρθρο 159 του νομοσχεδίου, οι επιστροφές μέσω αυτών των return hubs θα πραγματοποιούνται στο πλαίσιο συμφωνιών που θα συνάπτει ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, με βάση το ενωσιακό δίκαιο. Από το συγκεκριμένο πλαίσιο εξαιρούνται ρητά οι ασυνόδευτοι ανήλικοι. Η ρύθμιση αυτή θεωρείται κομβικής σημασίας, καθώς δίνει τη δυνατότητα μεταφοράς ενός παράτυπου μετανάστη εκτός Ελλάδας σε σύντομο χρονικό διάστημα από την άφιξή του, ακόμη και όταν δεν υπάρχει συνεργασία από τη χώρα καταγωγής του.
Κυβερνητικές πηγές σημειώνουν ότι ο στόχος είναι η σημαντική αύξηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος επιστροφών, το οποίο σε ευρωπαϊκό επίπεδο αντιμετωπίζει διαχρονικά προβλήματα καθυστερήσεων και χαμηλών ποσοστών υλοποίησης. Παράλληλα, το νέο πλαίσιο επιχειρεί να συνδέσει πιο άμεσα τη διαδικασία ασύλου με την απόφαση επιστροφής, ώστε οι δύο διαδικασίες να μην λειτουργούν αποκομμένα, αλλά σε ενιαίο και ταχύτερο διοικητικό κύκλο.
Σημαντικό μέρος της μεταρρύθμισης αποτελεί και η καθιέρωση καθολικού ελέγχου (screening) για όλους όσοι εισέρχονται παράνομα στη χώρα. Ο έλεγχος αυτός θα περιλαμβάνει ταυτοποίηση, υγειονομική εξέταση και ελέγχους ασφαλείας και θα εφαρμόζεται τόσο στα σημεία πρώτης υποδοχής στα νησιά όσο και στην ενδοχώρα. Η διαδικασία θα πραγματοποιείται με τη συνεργασία του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, της Ελληνικής Αστυνομίας και της Frontex, με στόχο την άμεση καταγραφή και κατηγοριοποίηση των εισερχομένων.
Μετά την ολοκλήρωση του screening, το οποίο προβλέπεται να διαρκεί λίγες ημέρες (έως επτά ημέρες στα σύνορα και έως τρεις στην ενδοχώρα), οι παράτυπα εισερχόμενοι θα οδηγούνται σε μία από τρεις βασικές κατευθύνσεις: είτε θα υποβάλλουν αίτηση ασύλου, είτε θα τίθενται σε διαδικασία επιστροφής, είτε θα εξετάζεται η δυνατότητα μετεγκατάστασής τους σε άλλο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται η αποφυγή παρατεταμένης παραμονής σε καθεστώς αβεβαιότητας.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται παράλληλα στη συνοριακή διαδικασία ασύλου, η οποία θα εφαρμόζεται κυρίως σε υπηκόους χωρών με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης προσφυγικού καθεστώτος, όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και το Μπαγκλαντές. Στις περιπτώσεις αυτές, η εξέταση των αιτήσεων θα γίνεται σε σύντομο χρονικό διάστημα, που δεν θα ξεπερνά τις 12 εβδομάδες. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι αιτούντες δεν θα θεωρούνται ότι έχουν εισέλθει επισήμως στην ελληνική επικράτεια, δεν θα έχουν πρόσβαση στην αγορά εργασίας και θα παραμένουν σε καθεστώς περιορισμένης ελευθερίας ή κράτησης, ανάλογα με την περίπτωση.
Εφόσον η αίτηση ασύλου απορριφθεί, θα ενεργοποιείται άμεσα η διαδικασία επιστροφής, η οποία επίσης θα πρέπει να ολοκληρώνεται σε σύντομο χρονικό διάστημα, με στόχο τις 12 εβδομάδες. Αντίστοιχες ταχείες διαδικασίες προβλέπονται και για περιπτώσεις εντοπισμού στην ενδοχώρα ατόμων που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις νόμιμης παραμονής.
Το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπει επίσης μηχανισμό υποχρεωτικής αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών, στοιχείο που, σύμφωνα με το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην αποσυμφόρηση της Ελλάδας σε περιόδους αυξημένων ροών. Η λογική του μηχανισμού είναι η κατανομή του βάρους διαχείρισης μεταξύ των χωρών της Ε.Ε., είτε μέσω μετεγκαταστάσεων είτε μέσω άλλων μορφών υποστήριξης.
Τέλος, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στο άρθρο 236 του νομοσχεδίου, το οποίο δίνει τη δυνατότητα λήψης έκτακτων εθνικών μέτρων σε περίπτωση κρίσης ή ανωτέρας βίας. Συγκεκριμένα, εφόσον τα ευρωπαϊκά εργαλεία δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση μιας ιδιαίτερα αυξημένης ή έκτακτης κατάστασης και εφόσον αυτό κρίνεται αναγκαίο για λόγους δημόσιας τάξης και εσωτερικής ασφάλειας, η κυβέρνηση θα μπορεί να προχωρά σε πρόσθετες παρεμβάσεις σε εθνικό επίπεδο. Κυβερνητικά στελέχη επισημαίνουν ότι η συγκεκριμένη πρόβλεψη λειτουργεί ως μηχανισμός ασφαλείας για περιόδους έντονων πιέσεων, όπως μαζικές αφίξεις ή φαινόμενα οργανωμένης μετακίνησης πληθυσμών, και εντάσσεται στη γενικότερη στρατηγική πρόληψης κρίσεων.