Άρθρο του Χρήστου Κωνσταντινίδη για το Middle East Forum
Ο Ιούνιος του 2026 είναι ένας σημαντικός μήνας για τα ελληνικά συμφέροντα στο Αιγαίο. Από την τουρκική εισβολή και κατοχή της Κύπρου το 1974, η Ελλάδα έχει σταδιακά μετατοπιστεί από μια πολιτική αποτροπής σε μια πολιτική κατευνασμού προς την Τουρκία. Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών, διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις έχουν στείλει μηνύματα στην Άγκυρα, η οποία ερμήνευσε τη στάση της Αθήνας ως αδυναμία και δισταγμό.
Αυτό έχει οδηγήσει σε ένα «φαινόμενο ντόμινο παραχωρήσεων», που πυροδοτήθηκε από μια σειρά τεχνητών κρίσεων – το περιστατικό της Χώρας του 1976, την κρίση του Σισμίκ του 1987 και την αντιπαράθεση των Ιμίων του 1996. Σε συνδυασμό με το casus belli που κήρυξε η Τουρκία το 1995 κατά οποιασδήποτε ελληνικής επέκτασης των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια, αυτές οι εξελίξεις επέτρεψαν στην Άγκυρα, βήμα προς βήμα, να οικοδομήσει αναθεωρητικές αξιώσεις. Αυτές οι φιλοδοξίες τελικά κορυφώθηκαν στο δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» – το οποίο διαμελίζει το Αιγαίο, υπονομεύει την ελληνική κυριαρχία και επιδιώκει να επανασχεδιάσει τα θαλάσσια σύνορα – καθώς και στο παράνομο τουρκο-λιβυκό μνημόνιο που αμφισβητεί τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα νότια της Κρήτης και σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο.
Η ελληνική κυβέρνηση υιοθετεί επί του παρόντος μια προσέγγιση αναμονής σχετικά με το νομοσχέδιο για τη «Γαλάζια Πατρίδα» που το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ετοιμάζεται να καταθέσει στο τουρκικό κοινοβούλιο. Η κωδικοποίηση αυτού του δόγματος στο τουρκικό δίκαιο, αφενός, θα παρείχε στην Άγκυρα ένα νομικό πρόσχημα για να ανακηρύξει μια Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη που εκτείνεται έως και 200 ναυτικά μίλια από τις τουρκικές ακτές, παρά το γεγονός ότι τα χωρικά ύδατα της Τουρκίας στο Αιγαίο παραμένουν περιορισμένα βάσει των υφιστάμενων συμβατικών ρυθμίσεων. Αφετέρου, θα δέσμευε τις μελλοντικές τουρκικές κυβερνήσεις στην ίδια αναθεωρητική ατζέντα και θα θεσμοθετούσε προκλήσεις για τα θαλάσσια σύνορα της Ελλάδας.
Σύμφωνα με αρκετούς αναλυτές, αυτή η εξέλιξη αποτελεί ένα δεύτερο -και ενδεχομένως πιο επικίνδυνο- casus belli για την Ελλάδα. Ο Έλληνας Υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης δήλωσε στη Σύνοδο Κορυφής για την Ενεργειακή Μετάβαση τον Μάιο του 2026 ότι οποιαδήποτε μονομερής τουρκική νομοθετική ενέργεια που δεν βασίζεται στο διεθνές δίκαιο και τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) θα ήταν άκυρη, δεν θα παρήγαγε κανένα νομικό αποτέλεσμα και θα αποτύγχανε. Ωστόσο, η επανειλημμένη επιτυχία της Τουρκίας στη δημιουργία τετελεσμένων επί τόπου φαίνεται να αμφισβητεί τέτοιες υποθέσεις.
Ένα παράδειγμα ήταν το περιστατικό της Κάσου το 2024. Το επεισόδιο έφερε όλα τα χαρακτηριστικά μιας σοβαρής κρίσης, καθώς πέντε τουρκικά πολεμικά πλοία εμπόδισαν τις εργασίες πόντισης καλωδίων σε μια περιοχή που αποτελεί μέρος του Great Sea Interconnector, του έργου ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ ύψους 762 εκατομμυρίων δολαρίων που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ουσιαστικά, η Τουρκία αμφισβήτησε τη συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων περιοχών Ελλάδας-Αιγύπτου και επέβαλε τη λογική του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου. Η Ελλάδα, υποστηρίζουν πολλοί, έχει λίγο χρόνο για δισταγμούς. Η διαδικασία σύνταξης και η επίσημη υποβολή της νομοθεσίας για τη «Γαλάζια Πατρίδα» στο τουρκικό κοινοβούλιο αναμένεται να πραγματοποιηθεί αυτόν τον μήνα. Για την Αθήνα, η αντίστροφη μέτρηση έχει ξεκινήσει.
Η Αθήνα εξετάζει διάφορα σενάρια αντίδρασης, ανάλογα με το πόσο μακριά αποφασίζει η Τουρκία να προωθήσει τις διεκδικήσεις της. Αυτά περιλαμβάνουν την επέκταση των χωρικών υδάτων της Ελλάδας στα 12 ναυτικά μίλια. Μια άλλη επιλογή που εξετάζεται είναι ο χαρακτηρισμός νέων θαλάσσιων πάρκων στο Αιγαίο, συμπεριλαμβανομένου του Ανατολικού Αιγαίου, ως απάντηση σε οποιαδήποτε τουρκική προσπάθεια θεσμοθέτησης αναθεωρητικών διεκδικήσεων. Ταυτόχρονα, Έλληνες βουλευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έχουν υποβάλει ερωτήσεις στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητώντας κυρώσεις, ενώ πρόσφατη έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου καταδίκασε ρητά το δόγμα «Γαλάζια Πατρίδα» ως παράνομο.
Το κύριο ερώτημα, ωστόσο, αφορά τη θέση των Ηνωμένων Πολιτειών. Η Αθήνα έχει αντιμετωπίσει με ανησυχία την επέκταση του ρόλου του Πρέσβη των ΗΠΑ στην Τουρκία, Τομ Μπαράκ, ως Ειδικού Απεσταλμένου για τη Συρία. Ο Μπαράκ, επιχειρηματίας και μακροχρόνιος φίλος του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, λαμβάνει επανειλημμένα θέσεις πανομοιότυπες με αυτές του Ερντογάν.
Στο Φόρουμ Διπλωματίας της Αττάλειας, ο Μπαράκ αστειεύτηκε μάλιστα ότι μπορεί να μην του επιτραπεί να ταξιδέψει στη Μύκονο επειδή πιστεύει ότι η Τουρκία τελικά θα παραλάβει μαχητικά αεροσκάφη F-35. Τέτοιες παρατηρήσεις έχουν τροφοδοτήσει τον σκεπτικισμό στην Ελλάδα. Ορισμένες αναφορές στα ελληνικά μέσα ενημέρωσης υποδηλώνουν ότι ο Μπαράκ μπορεί να συνωμοτεί με την τουρκική κυβέρνηση για να ενθαρρύνει τεχνητές εντάσεις στο Αιγαίο πριν από οποιεσδήποτε τουρκικές κινήσεις.
Το γεγονός ότι οι πρέσβεις των ΗΠΑ στην Ελλάδα και το Ισραήλ, Κίμπερλι Γκίλφοϊλ και Μάικ Χάκαμπι, φαίνεται να στέλνουν διαφορετικά μηνύματα σχετικά με την Τουρκία έχει ενισχύσει την αντίληψη ότι η Ουάσιγκτον λέει σε κάθε κοινό αυτό που θέλει να ακούσει.
Η Ουάσιγκτον πρέπει να λάβει σαφή θέση και να αποτρέψει την ομαλοποίηση αυτού που η Ελλάδα θεωρεί ως παράνομη προσπάθεια διχοτόμησης του Αιγαίου. Διαφορετικά, η Ουάσιγκτον κινδυνεύει να στείλει λάθος μήνυμα όχι μόνο στους συμμάχους της στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και σε συμμάχους σε όλο τον κόσμο.