Τι αναφέρουν οι Τούρκοι:
Το γεγονός ότι ο Σιδηρόδρομος Χετζάζ, ένα από τα σημαντικά έργα μεταφορών της οθωμανικής εποχής, θα τεθεί ξανά σε λειτουργία μετά από πολλά χρόνια έχει ανησυχήσει την Ελλάδα.
Ο Υπουργός Μεταφορών της Σαουδικής Αραβίας, Σαλέχ αλ-Τζάσερ, ανακοίνωσε χθες ότι βρίσκονται σε εξέλιξη κοινές εργασίες για ένα σιδηροδρομικό έργο που θα συνδέει τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία μέσω Ιορδανίας και Συρίας. Ο αλ-Τζάσερ δήλωσε ότι οι κοινές εργασίες για τον σιδηρόδρομο αναμένεται να ολοκληρωθούν μέχρι το τέλος του έτους.
Τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης, παρακολουθώντας στενά την κατασκευή του σύγχρονου Σιδηροδρόμου Χετζάζ, ο οποίος θα διέρχεται από το Ομάν, τη Σαουδική Αραβία, την Ιορδανία, τη Συρία και την Τουρκία, έθεσαν το ερώτημα: “Αποτελεί αυτό απειλή για την IMEC;”
Τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης, σημειώνοντας ότι το IMEC βασίζεται στη σταθερότητα και τη συμμετοχή του Ισραήλ, δήλωσαν: «Δεδομένων των τρεχουσών εντάσεων στην περιοχή, η διαδρομή μέσω Ισραήλ αποτελεί υψηλό πολιτικό κίνδυνο για τα αραβικά κράτη. Ο άξονας Τουρκίας-Συρίας-Ιορδανίας προσφέρει στους Άραβες μια εναλλακτική λύση που δεν εξαρτάται από το Ισραήλ. Εάν η Ιορδανία και η Σαουδική Αραβία βρουν τη διαδρομή μέσω Συρίας πολιτικά πιο «ασφαλή», το έργο IMEC κινδυνεύει να παραμείνει στα χαρτιά ή να περιοριστεί μόνο στις θαλάσσιες μεταφορές».
Τονίστηκε ότι το IMEC θα πρέπει να επανεξετάσει το κόστος και τη διαδρομή του εάν ο σιδηρόδρομος Hejaz τεθεί σε λειτουργία στο εγγύς μέλλον.
Το άρθρο ανέφερε: «Σήμερα, η Τουρκία φαίνεται να αναβιώνει αυτήν την πρακτική με μια σύγχρονη τροπή. Εάν επιτύχει, θα έχει επιτύχει κάτι μοναδικό: θα έχει απομακρύνει τη Συρία από το να είναι «εμπόδιο» και θα την έχει μετατρέψει σε «μεταφορικό ιμάντα» για την τουρκική επιρροή στον αραβικό κόσμο, ξεπερνώντας τις γεωπολιτικές προκλήσεις του IMEC».
Το έργο αντικατοπτρίζει την ευρύτερη στρατηγική της Άγκυρας να τοποθετηθεί ως κεντρικός διαμετακομιστικός κόμβος, καθώς οι γεωπολιτικές εντάσεις διαταράσσουν τις διαδρομές μέσω της Ρωσίας, του Ιράν και κρίσιμων θαλάσσιων σημείων διέλευσης.
Οι Financial Times ανέφεραν ότι η Τουρκία προβάλλεται όλο και περισσότερο ως «ασφαλές καταφύγιο» για τις εμπορικές και ενεργειακές ροές, επιδιώκοντας να κεφαλαιοποιήσει την παγκόσμια αστάθεια και να ανακατευθύνει το εμπόριο μέσω του εδάφους της.
Η Συρία διαδραματίζει κομβικό ρόλο στο σχέδιο, λειτουργώντας ως ο γεωγραφικός συνδετικός κρίκος μεταξύ Τουρκίας και Ιορδανίας, εδραιώνοντας ουσιαστικά τον διάδρομο μέσω του Λεβάντε.
Η Σιδηροδρομική Γραμμή της Χετζάζης (Hejaz Railway) ήταν ένα εξαιρετικά φιλόδοξο οθωμανικό έργο που κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα (1900-1908) με εντολή του Σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίντ Β΄.
Βασικά χαρακτηριστικά και σκοπός
Διαδρομή: Συνέδεε τη Δαμασκό (Συρία) με τη Μεδίνα (Σαουδική Αραβία), διασχίζοντας την περιοχή της Χετζάζης.
Μήκος: Είχε συνολικό μήκος περίπου 1.300 χιλιομέτρων.
Σκοπός: Αρχικός σκοπός ήταν η διευκόλυνση των προσκυνητών στο Χατζ (το ιερό προσκύνημα στη Μέκκα/Μεδίνα), αλλά και η μεταφορά τουρκικών στρατευμάτων για την ενίσχυση του ελέγχου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην αραβική χερσόνησο.
Χρηματοδότηση: Χρηματοδοτήθηκε κυρίως από δωρεές μουσουλμάνων από όλο τον κόσμο, καθώς και από οθωμανικούς πόρους.
Ιστορική πορεία και παρακμή
Κατασκευή: Ολοκληρώθηκε το 1908, αντιμετωπίζοντας τεράστιες τεχνικές δυσκολίες λόγω της ερήμου.
Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος: Κατά τη διάρκεια του πολέμου, η γραμμή υπέστη σοβαρές ζημιές, ιδιαίτερα από τις δολιοφθορές των Αράβων ανταρτών και του Λώρενς της Αραβίας, με αποτέλεσμα να διακοπεί η λειτουργία της.
Εγκατάλειψη: Μετά τον πόλεμο, μεγάλο μέρος της γραμμής εγκαταλείφθηκε, ενώ σήμερα, λόγω της έλλειψης επιβατών και της ανάπτυξης του οδικού δικτύου, η γραμμή δεν λειτουργεί ως ενιαίο δίκτυο.
Σημερινή κατάσταση
Σήμερα, ορισμένα τμήματα της γραμμής, κυρίως στην Ιορδανία, διασώζονται και χρησιμοποιούνται για τουριστικούς σκοπούς, ενώ άλλα είναι ερείπια στη μέση της ερήμου.
Η γραμμή έχει μείνει στην ιστορία ως ένα τεχνικό επίτευγμα της εποχής της, που περιγράφηκε και στην κινηματογραφική ταινία «Λώρενς της Αραβίας».
»Η συμφωνία μεταξύ της ιορδανικής κυβέρνησης, της κινεζικής εταιρείας Ιnfrastructure Development και μιας ομάδας Πακιστανών εργολάβων κλείστηκε στο περιθώριο του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ και προβλέπει σε πρώτο στάδιο την κατασκευή σύγχρονης σιδηροδρομικής γραμμής μεταξύ Αμμάν και Ζάρκας, και σε απώτερο χρόνο, την ανακατασκευή της γραμμής μέχρι τη Δαμασκό.
»Το “Οθωμανικό Εξπρές” της Χετζάζης κατασκευάστηκε την περίοδο 1901-1908 με διαταγή του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίντ Β΄.
»Είχε μήκος 1.300 χιλιόμετρα και έγινε με σκοπό να μεταφέρει προσκυνητές στους ιερούς τόπους του Ισλάμ, αλλά και τουρκικά στρατεύματα στις επαναστατημένες εναντίον του σουλτάνου αραβικές περιοχές.
»Το ταξίδι από τη Δαμασκό έως τη Μεδίνα διαρκούσε 70 ώρες- πολύ λιγότερες από τις 14 ημέρες που απαιτούσε το ταξίδι διά θαλάσσης και τις 40 ημέρες που χρειαζόταν το ταξίδι με καμήλες.
»Σχεδόν οκτώ χρόνια μετά την εγκαινίασή της, όμως, η σιδηροδρομική γραμμή μπήκε στο στόχαστρο του Τ.Ε. Λόρενς και του στρατού των Βεδουίνων του, που εξεγέρθηκαν -με τη βρετανική υποστήριξη- εναντίον της οθωμανικής κυριαρχίας.
»Η δυναμίτιδα έγινε αιτία να ανατιναχτούν πολλά βαγόνια φορτωμένα με Τούρκους στρατιώτες, αλλά η Χετζάζη άντεξε.
»Μόνο στον χρόνο, την έλευση των αυτοκινητόδρομων και την αδιαφορία των Αρχών δεν μπόρεσε να αντέξει.
»Η πετρελαιοκίνητη αμαξοστοιχία που ενώνει σήμερα [2007] τη Δαμασκό με το Αμμάν εκτελεί δρομολόγια μόλις δύο φορές την εβδομάδα και το ταξίδι διαρκεί τουλάχιστον οκτώ ώρες».
Ωστόσο, ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2011 και το σχέδιο εγκαταλείφθηκε.
Τώρα επανέρχεται, θεωρείται ευθεία τουρκική νεο-οθωμανική απειλή για τον Οικονομικό Διάδρομο Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC) και… θα δούμε.
Η ανάδειξη του σιδηροδρομικού άξονα Τουρκίας-Συρίας-Ιορδανίας (μια σύγχρονη αναβίωση της γραμμής της Χετζάζης) λειτουργεί ως μια στρατηγική «σφήνα» στον σχεδιασμό του IMEC.
Η επιρροή του εντοπίζεται σε τρία επίπεδα:
1. Γεωπολιτικός Ανταγωνισμός (Άγκυρα vs IMEC)
Η Τουρκία ένιωσε εξαρχής αποκλεισμένη από τον IMEC, καθώς ο διάδρομος αυτός παρακάμπτει το έδαφός της (συνδέοντας τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Σαουδική Αραβία με το Ισραήλ και την Ελλάδα).
Η δημιουργία του άξονα μέσω Συρίας είναι η απάντηση της Άγκυρας για να:
Ανακτήσει τον ρόλο του κεντρικού κόμβου: Προσφέρει μια αμιγώς χερσαία εναλλακτική που συνδέει τον Κόλπο απευθείας με την Ευρώπη μέσω Τουρκίας.
Δημιουργήσει τετελεσμένα: Με την εξομάλυνση των σχέσεων με τη Δαμασκό και τη νέα τάξη πραγμάτων στη Συρία, η Τουρκία σπεύδει να κατοχυρώσει τον «Βόρειο Διάδρομο» πριν ο IMEC ωριμάσει κατασκευαστικά.
2. Το «αγκάθι» του Ισραήλ
Ο IMEC βασίζεται στη σταθερότητα και τη συμμετοχή του Ισραήλ (λιμάνι Χάιφας).
Με τις τρέχουσες εντάσεις στην περιοχή, η οδός μέσω Ισραήλ παρουσιάζει υψηλό πολιτικό ρίσκο για τα αραβικά κράτη.
Ο άξονας Τουρκίας-Συρίας-Ιορδανίας προσφέρει στους Άραβες μια εναλλακτική που δεν εξαρτάται από το Ισραήλ.
Αν η Ιορδανία και η Σαουδική Αραβία δουν ότι η γραμμή μέσω Συρίας είναι πιο «ασφαλής» πολιτικά, ο IMEC κινδυνεύει να μείνει ένα σχέδιο επί χάρτου ή να περιοριστεί μόνο σε θαλάσσιες μεταφορές.
3. Οικονομική συμπληρωματικότητα ή σύγκρουση;
Υπάρχει η πιθανότητα οι δύο διάδρομοι να μη λειτουργήσουν ανταγωνιστικά, αλλά συμπληρωματικά:
IMEC: Εστιάζει περισσότερο σε ψηφιακά δίκτυα, ενέργεια (υδρογόνο) και θαλάσσιο εμπόριο από την Ινδία.
Άξονας Τουρκίας: Εστιάζει στο βαρύ φορτίο (freight) και την ταχεία χερσαία σύνδεση της Ευρώπης με την Αραβική Χερσόνησο.
Η κίνηση της Τουρκίας είναι μια κίνηση Realpolitik. Εκμεταλλεύεται το κενό ισχύος και τη νέα μεταβατική κατάσταση στη Συρία για να καταστήσει τον εαυτό της απαραίτητο.
Αν ο άξονας μέσω Συρίας λειτουργήσει μέσα στα επόμενα 4-5 χρόνια, ο IMEC θα αναγκαστεί να αναθεωρήσει το κόστος και τη διαδρομή του, ίσως εντάσσοντας περισσότερο την Αίγυπτο (όπως δείχνει η πρόσφατη γαλλική στήριξη) για να μην εξαρτάται αποκλειστικά από την ξηρά.
Η Συρία ως «μαύρη τρύπα» ή «χρυσή γέφυρα»;
Για να εγγυηθεί η Συρία την ασφάλεια ενός διεθνούς σιδηροδρομικού άξονα, δεν αρκεί η παύση των εχθροπραξιών. Απαιτείται κεντρικός έλεγχος.
Το πρόβλημα: Παρά την αλλαγή καθεστώτος, η χώρα παραμένει ένα μωσαϊκό επιρροών. Αν οι τοπικές φατρίες ή οι εναπομείναντες θύλακες αστάθειας βλέπουν το τρένο ως «στόχο» ή ως μέσο εκβιασμού για λύτρα, το ρίσκο παραμένει απαγορευτικό για τους διεθνείς ασφαλιστικούς κολοσσούς.
Η λύση: Η ασφάλεια θα είναι πιθανότατα «εισαγόμενη». Η Τουρκία θα επιδιώξει να έχει τον πρώτο λόγο στη φύλαξη των υποδομών, μετατρέποντας τον σιδηρόδρομο σε μια ζώνη ειδικής δικαιοδοσίας.
Το Σύνδρομο της Χετζάζης: Ιστορικά, οι σιδηρόδρομοι στην περιοχή κατέρρεαν πάντα λόγω του εθνικισμού και των συνόρων. Σήμερα, η επιτυχία εξαρτάται από το αν η νέα ηγεσία στη Δαμασκό θα επιλέξει τον ρεαλισμό (έσοδα από διερχόμενο εμπόριο) έναντι της ιδεολογίας.
Αν η Συρία θέλει να βγει από τη διεθνή απομόνωση, ο σιδηρόδρομος είναι το καλύτερο «διαβατήριο». Είναι πιο εύκολο να προστατεύσεις μια γραμμή τρένου από το να εγγυηθείς την ασφάλεια μιας ολόκληρης χώρας.
Ο παράγοντας «χρήμα»: Κανένας διάδρομος δεν λειτουργεί χωρίς επενδύσεις.
Η Τουρκία έχει την τεχνογνωσία, αλλά δεν έχει τα κεφάλαια για να ανοικοδομήσει πλήρως το συριακό δίκτυο.
Τα κεφάλαια θα προέλθουν από τον Κόλπο (Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ). Οι χώρες αυτές θα πληρώσουν μόνο αν πειστούν ότι η διαδρομή μέσω Συρίας είναι πιο φθηνή και λιγότερο περίπλοκη από το IMEC.
Ωστόσο, εάν ο εν λόγω άξονας προχωρήσει, στην αρχή θα θυμίζει περισσότερο στρατιωτική εφοδιοπομπή παρά πολιτικό τρένο.
Η Τουρκία παίζει το χαρτί του «αναπόφευκτου»: λέει στον κόσμο ότι «όποιος και αν κυβερνά στη Δαμασκό, ο δρόμος για την Ευρώπη περνά από εμένα». Αν καταφέρει να πείσει τους Σαουδάραβες να χρηματοδοτήσουν τις ράγες σε συριακό έδαφος, τότε ο IMEC θα αναγκαστεί να αλλάξει ρότα, εστιάζοντας ίσως περισσότερο στην Ελλάδα και την Ιταλία μέσω θαλάσσης, αφήνοντας την ξηρά στην Άγκυρα.
Το μεγάλο ερώτημα παραμένει: Μπορεί ένας σιδηρόδρομος να ενώσει αυτά που η διπλωματία χώρισε για δεκαετίες, ή θα γίνει απλώς ένας νέος στόχος στις επόμενες γεωπολιτικές αναταράξεις;
Τι σημαίνει «ζώνη ειδικής δικαιοδοσίας»
Μία «ζώνη ειδικής δικαιοδοσίας» με «εισαγόμενη ασφάλεια» αποτελούν την «καρδιά» της γεωπολιτικής μηχανικής σε περιοχές υψηλού ρίσκου.
Η έννοια της «ζώνης ειδικής δικαιοδοσίας» δεν είναι πρωτοφανής· τη συναντάμε συχνά σε διεθνή έργα υποδομής όπου το κράτος-υποδοχέας είναι αδύναμο ή μεταβατικό.
Στην περίπτωση της Συρίας, η εφαρμογή αυτού του μοντέλου θα μπορούσε να πάρει τις εξής μορφές:
Τεχνική αυτονομία: Η διαχείριση του σιδηροδρόμου δεν θα γίνεται από μια συριακή δημόσια υπηρεσία, αλλά από μια διεθνή κοινοπραξία (ίσως τουρκο-αραβικών συμφερόντων). Αυτό διασφαλίζει ότι τα έσοδα και η λειτουργία δεν θα χαθούν στον λαβύρινθο της τοπικής γραφειοκρατίας ή της διαφθοράς.
Ιδιωτική/Εισαγόμενη Φύλαξη: Η «εισαγόμενη ασφάλεια» σημαίνει ότι η προστασία των συρμών και των σταθμών θα ανατεθεί είτε σε εξειδικευμένες ιδιωτικές εταιρείες ασφαλείας, είτε σε μεικτά αποσπάσματα με την επίβλεψη της Τουρκίας και της Ιορδανίας.
Ουσιαστικά, ο σιδηρόδρομος μετατρέπεται σε έναν ασφαλή διάδρομο (safe corridor), απομονωμένο από τις εσωτερικές έριδες της χώρας.
Αυτό το μοντέλο θυμίζει έντονα τις τακτικές του 19ου αιώνα, όπου οι μεγάλες δυνάμεις προστάτευαν τις εμπορικές τους οδούς (όπως τη Διώρυγα του Σουέζ ή τους σιδηροδρόμους στην αποικιοκρατική Ασία) με δικές τους δυνάμεις, θεωρώντας τις υποδομές αυτές «διεθνές έδαφος».
Σήμερα, η Τουρκία φαίνεται να αναβιώνει αυτή την πρακτική με έναν σύγχρονο μανδύα. Αν το καταφέρει, θα έχει επιτύχει κάτι μοναδικό: να μετατρέψει τη Συρία από «εμπόδιο» σε «ιμάντα μεταφοράς» της τουρκικής επιρροής προς τον αραβικό κόσμο, παρακάμπτοντας τις γεωπολιτικές δυσκολίες του IMEC.
Ο IMEC (India-Middle East-Europe Economic Corridor) είναι ένας φιλόδοξος οικονομικός διάδρομος που στοχεύει στη σύνδεση της Ινδίας με την Ευρώπη μέσω της Μέσης Ανατολής, με την Ελλάδα να αποτελεί την κύρια «πύλη» εισόδου στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
Τα Βασικά Μέρη του Διαδρόμου
- Ινδία (Αφετηρία): Το θαλάσσιο σκέλος ξεκινά από ινδικά λιμάνια προς τον Αραβικό Κόλπο.
- Μέση Ανατολή (Διαμετακόμιση): Περιλαμβάνει σιδηροδρομικές και οδικές συνδέσεις μέσω Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, Σαουδικής Αραβίας και Ιορδανίας.
- Ισραήλ (Κρίσιμος Κόμβος): Το λιμάνι της Χάιφα, το οποίο ελέγχεται πλέον κατά πλειοψηφία από ινδικά συμφέροντα (Όμιλος Adani), αποτελεί το σημείο εξόδου προς τη Μεσόγειο.
- Ελλάδα (Ευρωπαϊκή Πύλη): Τα ελληνικά λιμάνια (όπως ο Πειραιάς) λειτουργούν ως ο στρατηγικός σταθμός υποδοχής εμπορευμάτων, ενέργειας και δεδομένων για την υπόλοιπη Ευρώπη.
Σημασία για την Ελλάδα
📍 Γεωπολιτική Αναβάθμιση: Η Ελλάδα ενισχύει τον ρόλο της ως ενεργειακός και εμπορικός κόμβος, συμμετέχοντας σε σχήματα συνεργασίας όπως το 3+1 (Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ + ΗΠΑ).
⚡ Ενέργεια & Τεχνολογία: Πέρα από τα εμπορεύματα, ο διάδρομος προβλέπει ηλεκτρικές διασυνδέσεις (καλώδια) και αγωγούς μεταφοράς καθαρού υδρογόνου και δεδομένων.
📈 Εναλλακτική Διαδρομή: Προσφέρει μια ταχύτερη και οικονομικότερη λύση (έως και 40% ταχύτερη) σε σύγκριση με την παραδοσιακή διαδρομή μέσω της Διώρυγας του Σουέζ