Ο Ερντογάν χτίζει τον δικό του διάδρομο ισχύος από την Κωνσταντινούπολη έως την Ερυθρά Θάλασσα
Την ώρα που το Ισραήλ ήταν απορροφημένο από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν και τις συγκρούσεις σε πολλαπλά μέτωπα, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν φαίνεται να αξιοποιούσε τη γεωπολιτική ρευστότητα της περιοχής για να προωθήσει μια διαφορετική στρατηγική: τη δημιουργία ενός νέου οικονομικού και γεωπολιτικού άξονα που θα τοποθετεί την Τουρκία στο κέντρο των εμπορικών και μεταφορικών διαδρομών της Μέσης Ανατολής.
Η υπογραφή μνημονίων συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας και Σαουδικής Αραβίας για τη δημιουργία ενός νέου χερσαίου σιδηροδρομικού διαδρόμου θεωρείται από πολλούς αναλυτές ως μια εξέλιξη με ευρύτερες στρατηγικές προεκτάσεις, η οποία ενδέχεται να επηρεάσει τις ισορροπίες στην περιοχή για τα επόμενα χρόνια.
Ο νέος σιδηροδρομικός διάδρομος
Η συμφωνία που υπεγράφη στο Ριάντ προβλέπει τη δημιουργία ενός νέου χερσαίου διαδρόμου μεταφορών, ο οποίος θα συνδέει την Τουρκία με τη Σαουδική Αραβία μέσω Συρίας και Ιορδανίας.
Ο σχεδιασμός προβλέπει ότι τα εμπορεύματα θα ξεκινούν από την Κωνσταντινούπολη, θα διέρχονται από τη μεταπολεμική Συρία, θα συνεχίζουν μέσω Ιορδανίας και θα ενσωματώνονται στο υφιστάμενο σιδηροδρομικό δίκτυο της Σαουδικής Αραβίας στο συνοριακό πέρασμα της Χαντίθα.
Σε δεύτερη φάση, ο διάδρομος φιλοδοξεί να επεκταθεί έως το Ομάν και τον Ινδικό Ωκεανό.
Στόχος του έργου είναι να προσφέρει μια εναλλακτική εμπορική διαδρομή απέναντι στις αβεβαιότητες που προκαλεί η κατάσταση στον Περσικό Κόλπο και στα Στενά του Ορμούζ, μειώνοντας σημαντικά τον χρόνο μεταφοράς εμπορευμάτων μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.
Το τέλος του οράματος IMEC;
Πολλοί αναλυτές συνδέουν τη νέα πρωτοβουλία με την ουσιαστική αδυναμία υλοποίησης του φιλόδοξου διαδρόμου IMEC (India-Middle East-Europe Economic Corridor), ο οποίος είχε παρουσιαστεί το 2023 από τις Ηνωμένες Πολιτείες ως μια νέα γέφυρα μεταξύ Ινδίας, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.
Το IMEC προέβλεπε τη διακίνηση εμπορευμάτων μέσω Ινδίας, Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, Σαουδικής Αραβίας, Ιορδανίας και Ισραήλ, με τελικό προορισμό την ευρωπαϊκή αγορά.
Η νέα τουρκο-σαουδαραβική πρωτοβουλία ακολουθεί διαφορετική διαδρομή και παρακάμπτει πλήρως το Ισραήλ, το οποίο στο αρχικό σχέδιο αποτελούσε βασικό κρίκο της αλυσίδας.
Για την Άγκυρα, η εξέλιξη αυτή θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς επαναφέρει την Τουρκία στον ρόλο του φυσικού γεωγραφικού συνδέσμου μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.
Η Συρία ως κεντρικός πυλώνας
Καθοριστικό ρόλο στον σχεδιασμό διαδραματίζει η Συρία.
Η νέα εμπορική διαδρομή περνά μέσα από το συριακό έδαφος, μετατρέποντας τη χώρα σε κρίσιμο κόμβο των νέων μεταφορικών δικτύων.
Η Άγκυρα έχει επενδύσει σημαντικά στην αποκατάσταση των οικονομικών δεσμών με τη Δαμασκό, επιδιώκοντας να καταστεί ο βασικός οικονομικός εταίρος της μεταπολεμικής Συρίας.
Ήδη τουρκικές επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται σε διάφορους τομείς της συριακής οικονομίας, ενώ έχουν ανακοινωθεί σχέδια για την επαναλειτουργία σιδηροδρομικών συνδέσεων και την ενίσχυση των εμπορικών ανταλλαγών.
Η σημασία της Συρίας για την Τουρκία δεν είναι μόνο οικονομική αλλά και στρατηγική, καθώς ο έλεγχος των χερσαίων διαδρόμων προσδίδει στην Άγκυρα αυξημένη γεωπολιτική επιρροή.
Ο νέος άξονας Άγκυρας – Ριάντ
Η συμμετοχή της Σαουδικής Αραβίας προσδίδει στο εγχείρημα οικονομικό βάρος και πολιτική νομιμοποίηση.
Για το Ριάντ, ο νέος διάδρομος αποτελεί εργαλείο διαφοροποίησης των εμπορικών του διαδρομών και ενίσχυσης της θέσης του ως περιφερειακού κόμβου μεταφορών και logistics.
Για την Τουρκία, η συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία σηματοδοτεί την εδραίωση μιας σχέσης που μέχρι πριν λίγα χρόνια χαρακτηριζόταν από έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις.
Η κοινή επένδυση σε μεγάλα έργα υποδομών δείχνει ότι οι δύο χώρες αναζητούν πλέον ένα νέο πλαίσιο στρατηγικής συνεργασίας.
Η αναβίωση του οθωμανικού συμβολισμού
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο ιστορικός συμβολισμός που συνοδεύει το έργο.
Ο νέος διάδρομος παρουσιάζεται από τους υποστηρικτές του ως μια σύγχρονη εκδοχή του ιστορικού Σιδηροδρόμου της Χετζάζης, της γραμμής που συνέδεε την Κωνσταντινούπολη με τη Μεδίνα και τη Μέκκα στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία διατηρούσε τον έλεγχο μεγάλου μέρους του αραβικού κόσμου.
Για τον Ερντογάν, ο οποίος συχνά αξιοποιεί οθωμανικά ιστορικά και πολιτισμικά σύμβολα στη δημόσια ρητορική του, ο παραλληλισμός αυτός έχει ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα.
Τι σημαίνει για το Ισραήλ
Η δημιουργία του νέου διαδρόμου αντιμετωπίζεται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο Ισραήλ.
Το αρχικό όραμα του IMEC προέβλεπε ότι το εβραϊκό κράτος θα αποτελούσε βασικό εμπορικό και διαμετακομιστικό κόμβο μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.
Η νέα πραγματικότητα δημιουργεί διαφορετικές ισορροπίες, καθώς η Σαουδική Αραβία φαίνεται να επενδύει σε μια εναλλακτική διαδρομή που διέρχεται από την Τουρκία και τη Συρία.
Αν και η εξέλιξη αυτή δεν συνιστά απαραίτητα αντιπαράθεση με το Ισραήλ, εντούτοις περιορίζει τον ρόλο που θα μπορούσε να διαδραματίσει σε μελλοντικά δίκτυα μεταφορών και εμπορίου.
Η νέα γεωπολιτική αρχιτεκτονική
Το έργο βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, καθώς απαιτούνται τεχνικές μελέτες, πρόσθετη χρηματοδότηση και σταθερότητα στις χώρες από τις οποίες θα διέρχεται.
Ωστόσο, η κατεύθυνση είναι σαφής.
Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση σε στρατηγικό πλεονέκτημα, δημιουργώντας έναν άξονα που συνδέει την Ευρώπη με τη Μέση Ανατολή και τον Ινδικό Ωκεανό.
Εάν το σχέδιο υλοποιηθεί, η Άγκυρα θα αποκτήσει αυξημένη επιρροή στις εμπορικές και ενεργειακές ροές της περιοχής, ενισχύοντας σημαντικά τον γεωπολιτικό της ρόλο σε μια μεταβαλλόμενη Μέση Ανατολή.
Η πραγματική σημασία του εγχειρήματος δεν βρίσκεται μόνο στις σιδηροδρομικές γραμμές ή στις εμπορικές μεταφορές, αλλά στο γεγονός ότι διαμορφώνει τις βάσεις μιας νέας περιφερειακής τάξης πραγμάτων, στην οποία η Τουρκία φιλοδοξεί να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο.