Τι αναφέρει αμερικανικό Think Tank
Ο πόλεμος έχει έναν τρόπο να επανασχεδιάζει χάρτες – όχι μόνο πολιτικούς, αλλά και εμπορικούς. Το ξέσπασμα της σύγκρουσης με το Ιράν έχει διαταράξει μακροχρόνιες εμπορικές αρτηρίες που συνδέουν την Ασία με την Ευρώπη, από τις ναυτιλιακές οδούς του Περσικού Κόλπου μέχρι τις χερσαίες διαδρομές μέσω του ιρανικού εδάφους. Σε αυτό το κενό, η Τουρκία έχει προχωρήσει με μια γνωστή προσέγγιση: Είναι η φυσική γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Αυτό δεν είναι καινούργιο. Το νέο είναι η αμεσότητα – και ο ανταγωνισμός. Η Άγκυρα δεν προσφέρει πλέον απλώς τον εαυτό της ως εναλλακτική λύση στις διακεκομμένες διαδρομές. Τοποθετεί το έδαφός της ως άμεσο αντίπαλο του Οικονομικού Διαδρόμου Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC), του σχεδίου που υποστηρίζεται από τις ΗΠΑ και τον Κόλπο και στοχεύει στη σύνδεση της Ινδίας με την Ευρώπη μέσω της Αραβικής Χερσονήσου και του Ισραήλ.
Στην καρδιά της στρατηγικής της Τουρκίας βρίσκεται ο λεγόμενος «Μεσαίος Διάδρομος», μια δια-Κασπιακή διαδρομή που συνδέει την Κίνα και την Κεντρική Ασία με την Ευρώπη μέσω του Καυκάσου και της Ανατολίας. Η Άγκυρα το συνδυάζει αυτό με ένα δεύτερο στοιχείο: τον «Δρόμο Ανάπτυξης» Ιράκ-Τουρκίας, ο οποίος θα συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τις τουρκικές σιδηροδρομικές και λιμενικές υποδομές μέσω του Ιράκ. Μαζί, αυτοί οι διάδρομοι έχουν σκοπό να κάνουν περισσότερα από το να μεταφέρουν αγαθά. Έχουν σχεδιαστεί για να επανατοποθετήσουν την Τουρκία ως τον απαραίτητο κόμβο στο ευρασιατικό εμπόριο – και, τελικά, στον χρηματοοικονομικό τομέα.
Το επιχείρημα της Τουρκίας είναι απλό. Πρώτον, η γεωγραφία ευνοεί την Άγκυρα. Βρισκόμενη στο σταυροδρόμι της Ευρώπης και της Ασίας, η Τουρκία προσφέρει τη συντομότερη χερσαία γέφυρα μεταξύ των δύο. Δεύτερον, η πολιτική ευνοεί την Τουρκία – τουλάχιστον προς το παρόν.
Σε αντίθεση με την IMEC, η οποία εξαρτάται από το Ισραήλ ως σημαντικό σημείο διέλευσης, οι διαδρομές της Τουρκίας αποφεύγουν ένα από τα πιο πολιτικά ασταθή σημεία στην περιοχή. Σε μια στιγμή που ορίζεται από τον πόλεμο στη Γάζα και την ευρύτερη εδαφική αναταραχή, αυτό δεν είναι μικρό πλεονέκτημα. Τρίτον, η Τουρκία μπορεί να ενσωματώσει πολλαπλές διαδρομές σε ένα ενιαίο σύστημα: εμπορεύματα της Κεντρικής Ασίας μέσω της Κασπίας, εμπόριο που συνδέεται με τον Κόλπο μέσω του Ιράκ και άμεση πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές μέσω της υπάρχουσας τελωνειακής ένωσης.
Αυτά δεν είναι ασήμαντα πλεονεκτήματα. Καθώς οι αλυσίδες εφοδιασμού κατακερματίζονται υπό γεωπολιτική πίεση, ο πλεονασμός και οι εναλλακτικές λύσεις είναι πολύτιμες. Οι Ευρωπαίοι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων, ειδικότερα, επιθυμούν να διαφοροποιηθούν μακριά από διαδρομές που διέρχονται από τη Ρωσία ή ζώνες συγκρούσεων. Η Τουρκία προσφέρεται ως η «λιγότερο κακή» επιλογή σε ένα επιδεινούμενο στρατηγικό περιβάλλον.
Αλλά οι φιλοδοξίες της Άγκυρας προσκρούουν σε μια σκληρή πραγματικότητα: Δεν ανταγωνίζεται στο κενό. Το IMEC δεν είναι απλώς ένας ακόμη εμπορικός διάδρομος. Είναι ένα γεωπολιτικό έργο που υποστηρίζεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την ΕΕ, την Ινδία, τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Το Κογκρέσο έχει πλέον καταθέσει νομοθεσία με τίτλο «Νόμος για την Πύλη της Ανατολικής Μεσογείου», η οποία θα μπορούσε να δώσει πραγματική πνοή στο IMEC, κάτι που αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα για τους υποστηρικτές του έναντι των τουρκικών εναλλακτικών λύσεων. Συνδέεται με την άνοδο της Ινδίας ως βιομηχανικής δύναμης και υποστηρίζεται από κεφάλαια του Κόλπου που μπορούν να χρηματοδοτήσουν μεγάλης κλίμακας υποδομές και δίκτυα logistics.
Το μοντέλο της Τουρκίας, αντίθετα, είναι πιο περιορισμένο. Ο Μεσαίος Διάδρομος υπάρχει, αλλά μόνο εν μέρει. Ο όγκος των εμπορευματικών μεταφορών έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία που κατέστησε τις βόρειες διαδρομές λιγότερο ελκυστικές. Ωστόσο, ο διάδρομος εξακολουθεί να υποφέρει από οπισθοδρομήσεις: περιορισμένη σιδηροδρομική χωρητικότητα, δυσκίνητες τελωνειακές διαδικασίες και εξάρτηση από τις διαβάσεις με πορθμεία στην Κασπία Θάλασσα. Αυτά είναι επιλύσιμα προβλήματα, αλλά απαιτούν συνεχείς επενδύσεις και συντονισμό μεταξύ πολλαπλών κρατών με ποικίλα συμφέροντα.
Ο Δρόμος Ανάπτυξης του Ιράκ αντιμετωπίζει ακόμη πιο απότομα εμπόδια. Είναι στρατηγικά συναρπαστικός αλλά πολιτικά εύθραυστος. Η εσωτερική αστάθεια του Ιράκ, η παρουσία πολιτοφυλακών που υποστηρίζονται από το Ιράν και ο κίνδυνος εξάπλωσης της σύγκρουσης περιπλέκουν τη βιωσιμότητα της χώρας. Η χρηματοδότηση εξακολουθεί να είναι αβέβαιη.
Σε σύγκριση με τους υποστηρικτές του IMEC – γεμάτους κεφάλαια και σύμφωνα με τις στρατηγικές προτεραιότητες των ΗΠΑ – η τουρκική επιλογή μοιάζει λιγότερο με τελικό προϊόν και περισσότερο με ένα έργο σε εξέλιξη. Εκεί που οι φιλοδοξίες της Άγκυρας γίνονται ακόμη πιο αδύναμες είναι στον τομέα των χρηματοοικονομικών. Τούρκοι αξιωματούχοι ήταν σαφείς: Δεν θέλουν απλώς να μεταφέρουν αγαθά. Θέλουν να καταγράψουν τις χρηματοοικονομικές ροές που τα συνοδεύουν. Εάν το εμπόριο διέρχεται από την Τουρκία, τότε η ασφάλιση, η εμπορική χρηματοδότηση, η εκκαθάριση συναλλάγματος και η επενδυτική δραστηριότητα μπορούν να εδραιωθούν στην Κωνσταντινούπολη. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό θα μπορούσε να αναδείξει την πόλη ως ανταγωνιστή σε κόμβους του Κόλπου όπως το Ντουμπάι και το Άμπου Ντάμπι.
Εδώ είναι που η στρατηγική πιέζεται από την αφέλεια. Η εφοδιαστική μπορεί να ανακατευθυνθεί σχετικά γρήγορα σε απάντηση σε πολιτικά σοκ. Το κεφάλαιο είναι πολύ λιγότερο κινητό όσον αφορά την εμπιστοσύνη. Τα χρηματοοικονομικά κέντρα του Κόλπου προσφέρουν σταθερά νομίσματα, προβλέψιμα ρυθμιστικά πλαίσια και βαθιά αποθέματα ρευστότητας. Η Τουρκία δεν προσφέρει κανένα από αυτά σε επαρκή βαθμό. Ο χρόνιος πληθωρισμός, η αστάθεια των συναλλαγματικών ισοτιμιών και η ορατή απουσία κράτους δικαίου συνεχίζουν να αποτρέπουν τις μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Η γεωγραφία από μόνη της δεν μπορεί να αντισταθμίσει την αποτελεσματικότητα των θεσμών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι προσπάθειες της Άγκυρας είναι ασήμαντες. Αντιθέτως, δείχνουν μια μεγαλύτερη στροφή προς ένα πιο κατακερματισμένο, ανταγωνιστικό παγκόσμιο εμπορικό σύστημα. Αντί για μια ενιαία κυρίαρχη διαδρομή, είναι πιθανό να δούμε ένα δίκτυο επικαλυπτόμενων διαδρόμων – ο καθένας από τους οποίους καθορίζεται τόσο από την πολιτική όσο και από την οικονομία. Σε αυτόν τον κόσμο, η Τουρκία δεν χρειάζεται να κερδίσει εντελώς. Απλώς πρέπει να παραμείνει απαραίτητη.
Και σε μια εποχή πολέμου και αβεβαιότητας, αυτό μπορεί να είναι αρκετό.