Η Μαρία Δαμανάκη, πρώην κοινοτική επίτροπος και σύμβολο της Αριστεράς, εξαπόλυσε μία αιρετική πρόταση που προκαλεί σεισμό, Προτείνει κοινό θαλάσσιο πάρκο με Τουρκία και συζήτηση για χωρικά ύδατα, αποδομώντας τις γεωτρήσεις στο Ιόνιο και την κυβερνητική «φιέστα» ενώ στη συνέχεια θέτει ευθέως θέμα συνεργασίας με την Τουρκία, στον τομέα των θαλάσσιων πάρκων, θέτοντας ένα συνολικότερο θέμα αδιεξόδου στην κούρσα του ανταγωνισμού στους εξοπλισμούς. Σε μια εποχή γεωπολιτικών πιέσεων που ζούμε με Την Τουρκία η Δαμανάκη καλεί σε σύμπραξη – αλλά τι ακριβώς προτείνει; Να μοιραστούμε τα πάντα με την Άγκυρα;
Η Δαμανάκη αποδομεί τις γεωτρήσεις: «Οι εξορύξεις δεν είναι λύση, ειδικά σε θαλάσσιο περιβάλλον. Στην Ανατολική Μεσόγειο, μεγάλα βάθη, χωρίς σαφή εικόνα κοιτασμάτων – οι προσδοκίες δεν βασίζονται σε επιστήμη» .
Στο ερώτημα εάν πρέπει να γίνουν οι γεωτρήσεις, η κυρία Δαμανάκη, κάνει ένα βήμα πίσω, αποφεύγοντας να συγκρουστεί μετωπικά με την κυβέρνηση: «Είμαι Ελληνίδα. Αναγκαστικά προτάσσω την εθνική ανάγκη να μη μείνει η Ελλάδα έξω από το γεωπολιτικό παιχνίδι. Η Chevron και η Exxon Mobil που είναι στη Λιβύη ενδιαφέρονται για τις εν δυνάμει ελληνικές θαλάσσιες ζώνες. Και αν η Ελλάδα θέλει να υπάρχει στην Ανατολική Μεσόγειο και να έχει θαλάσσιες ζώνες, αυτό δεν μπορεί να το αγνοήσει. Παρόλο λοιπόν που είμαι εναντίον των εξορύξεων, λέω ότι σε αυτή τη φάση, για λόγους γεωπολιτικούς και εθνικούς, η Ελλάδα δεν μπορεί αυτή τη στιγμή να αρνηθεί τις έρευνες. Για τις γεωτρήσεις θα μιλήσουμε αργότερα, αν υπάρξουν ευνοϊκά δεδομένα».
Σοβαρά; Μετά από χρόνια «χρυσές φιέστες», τώρα η λύση είναι… «συζήτηση»;
Για την Τουρκία: «Ναι σε κοινό πάρκο – στα Δωδεκάνησα, εντός υδάτων μας, η Άγκυρα δεν μπορεί να αντιρρήσει» . «Αντίθετα, οι δηλώσεις Φιντάν δείχνουν διάθεση» – και προτείνει συμπραξη για προστασία Αιγαίου, ακόμα και εκτός υδάτων. «Συμφωνία για χωρικά ύδατα ‘έως’ 12 ν.μ. – όχι ‘στα’ 12»
Ζητά «επιτέλους να βγούμε από την απατηλή μας μακαριότητα. Και αργά ή γρήγορα να συζητήσουμε τι θέλουμε με την εξωτερική μας πολιτική».
Και εξηγεί , εξαιρώντας την επίλυση των διαφορών με ένοπλη σύρραξη: «Δύο είναι οι δρόμοι που μένουν. Ο ένας είναι αυτής της περίφημης ακινησίας. Και ο άλλος της ανάληψης πρωτοβουλιών τον οποίο υποστήριζα πάντα. Διότι ποτέ ευνοεί η ακινησία μια χώρα; Την ευνοεί αν μπορεί να έχει βάσιμες προσδοκίες ότι στο μέλλον η κατάσταση θα αλλάξει ουσιαστικά υπέρ της. Για να μιλήσω πιο συγκεκριμένα και ίσως απλουστευτικά: Εάν είχαμε προσδοκίες ότι τεχνολογικά θα γίνουμε κάτι σαν το Ισραήλ, ή ότι θα έχουμε ένα ορυμαγδό επενδύσεων ώστε να αναβαθμιστούν στο πεδίο της ήπιας ισχύος, ή την εντύπωση ότι ο γείτονας θα καταστραφεί τότε θα είχε νόημα να υπερασπιζόμαστε την ακινησία. Δεν τα βλέπω όμως. Η ακινησία επιπλέον είναι και ακριβή. Ξοδεύουμε πάρα πολλά σε εξοπλισμούς όπως είναι η κατάσταση τώρα γιατί δεν μπορεί να είμαστε μια ανοχύρωτη χώρα. Μέχρι πότε όμως θα αντέχουμε στην κούρσα; Αλλά επιπλέον υπάρχει και η ιστορική μνήμη που αυτοί που υπερασπίζονται την ακινησία την ξεχνούν. Ποιος ήταν ο πρώτος που είπε ότι το δικαστήριο της Χάγης μπορεί να δώσει λύση; Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Αυτό το είχαμε ξεχάσει».
Η Δαμανάκη: «Κανένας πρωθυπουργός δεν μπορεί να συζητήσει τα 6 ν.μ. – αλλά η επέκταση είναι κυριαρχικό δικαίωμα. Το 2003, Σημίτης ήταν κοντά, αλλά δεν τόλμησε» . Σοβαρά, κυρία Δαμανάκη; Μετά από αιώνες τουρκικής απειλής, προτείνετε να ‘συζητήσουμε’ υδάτα και πάρκα; Κοινό πάρκο με Τουρκία; Μοιραστείτε τα ‘έως’ 12 ν.μ.; Αυτό δεν είναι ρεαλισμός – είναι παραίτηση
Η Δαμανάκη καλεί: «Βγείτε από μακαριότητα – συζητήστε εξωτερική πολιτική». «Ακινησία κοστίζει ακριβά – χάνουμε σε εξοπλισμούς. Από 2012, Σημίτης, Καραμανλής, έβλεπαν Χάγη» (Βήμα). «Δεν θέλουμε ένοπλη σύγκρουση αλλά η ακινησία δεν ευνοεί. Εθνική ανάγκη είναι να μην μένουμε έξω από γεωπολιτικό παιχνίδι» . Σοβαρά; Μετά από casus belli, γκρίζες ζώνες, εμπάργκο, η λύση είναι «συζήτηση με Τουρκία»; Κοινό πάρκο; Επέκταση ‘έως’ 12 ν.μ. με συμφωνία; Η Δαμανάκη, με «εθνική ανάγκη», προτείνει συμπραξη – αλλά τι ακριβώς; Να μοιραστούμε το Αιγαίο;
”Βόμβα” και απο Ηρακλείδη
Το κύριο ζήτημα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις που απαιτεί διευθέτηση είναι η διένεξη του Αιγαίου που περιλαμβάνει 7 διαφορές: αιγιαλίτιδα ζώνη, εθνικός εναέριος χώρος, υφαλοκρηπίδα, στρατιωτικοποίηση των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου, Ιμια/Καρντάκ και κατά την Τουρκία «γκρίζες ζώνες», Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) και FIR (Περιοχή Πληροφοριών Πτήσεων). Μέχρι σήμερα έχουν υπάρξει δύο διαδικασίες: (1) ένα «συνολικό πακέτο συμφωνίας», όπως φάνηκε στις συνομιλίες του 1975-1981, διαδικασία που επιθυμούσε κυρίως η Τουρκία· και (2) ένα «μικρό πακέτο», όπως φάνηκε στις συνομιλίες του 2002-2003, διαδικασία που επιθυμούσε η Ελλάδα. Υπάρχουν δύο τρόποι για να επιτευχθεί διευθέτηση: οι διαπραγματεύσεις και, όσον αφορά τα πιο δύσκολα από τεχνικής άποψης ζητήματα, την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ, η προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο ή σε διαιτητικό δικαστήριο.
Η επίλυση στη βάση των εθνικών συμφερόντων των δύο κρατών (κυριαρχία, κυριαρχικά δικαιώματα, εθνική ασφάλεια, πετρέλαιο, αν υπάρχει κατάλληλο προς εξόρυξη, πρόσβαση σε νησιά και λιμάνια, κ.ά.), θα πρέπει να τεθεί σε μια αποτίμηση κόστους – οφέλους. Το τελικό αποτέλεσμα θα είναι μάλλον το «μοίρασμα της διαφοράς» (split-the-difference), με αμοιβαίες και ανάλογες υποχωρήσεις και συμβιβασμούς που στην ουσία θα αποβεί «θετικού αθροίσματος», με δύο κερδισμένα μέρη από την οριστική και βιώσιμη επίλυση.
Οσον αφορά την υφαλοκρηπίδα, ευκολότερη είναι η οριοθέτηση στο βόρειο Αιγαίο και πιο δύσκολη στο νότιο Αιγαίο, με τα Δωδεκάνησα και τις Κυκλάδες να σχηματίζουν μια αδιάσπαστη αλυσίδα, αφήνοντας την Τουρκία χωρίς υφαλοκρηπίδα, ακόμη και αν στα Δωδεκάνησα δεν δοθεί υφαλοκρηπίδα. Σε οποιαδήποτε οριοθέτηση, το λογικό και δίκαιο αποτέλεσμα είναι 25% με 30% της υφαλοκρηπίδας να πηγαίνει στην Τουρκία και 70% με 75% στην Ελλάδα, και αυτό γιατί οι ακτές στο Αιγαίο έχουν αναλογία ένα προς τέσσερα. Ισως να γίνει χρήση «δακτύλων» για την τουρκική υφαλοκρηπίδα, όπως είχε προτείνει ο Andrew Wilson, ή «καρφιών» ή «βελών» όπως είχα προτείνει από την πλευρά μου. Ανάλογη θα είναι και η οριοθέτηση της ΑΟΖ.
Οσον αφορά την αιγιαλίτιδα ζώνη η Ελλάδα θα μπορούσε να τηρήσει τα υπάρχοντα 6 ναυτικά μίλια (που καλύπτουν τις ανάγκες της χώρας) ή να προβεί σε επέκταση σε ορισμένες περιοχές, π.χ. 12 ν. μίλια στα ηπειρωτικά εδάφη και 6 στα νησιά του Αιγαίου, με την προϋπόθεση ότι η Τουρκία θα αποδεχτεί αυτή την επέκταση. Σχετικά με τη μονομερή επέκταση στα 12 μίλια, στην οποία επανέρχονται συνεχώς γνωστοί εθνικιστές και ιέρακες στη χώρα μας, αυτή είναι αδιανόητη και αυτό για 4 λόγους.
Πρώτον, όταν υπάρχει άλλη παράκτια χώρα, όπως συμβαίνει με το Αιγαίο, η επέκταση στο εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης είναι πιο λογικό και πιο δίκαιο (equitable) να γίνεται σε συνεννόηση με τη γειτονική χώρα, στο πλαίσιο της καλής γειτονίας, της συνεργασίας και της ειρήνης και της ασφάλειας (Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, Διακήρυξη του ΟΗΕ για τις Φιλικές Σχέσεις του 1970 και Τελική Πράξη του Ελσίνκι του 1975).
Δεύτερον, η μονομερής επέκταση συνιστά πράξη εχθρική προς την Τουρκία, της οποίας θίγονται τα νομιμοποιημένα εθνικά συμφέροντα, μια και αποκλείεται τελείως από το Αιγαίο σαν να ήταν περίκλειστη χώρα. Και μια τέτοια πράξη δεν συμβάλλει στην καλή γειτονία και την προσέγγιση που είναι προς το συμφέρον και των δύο χωρών και των λαών τους.
Τρίτον, κλείνει η ανοικτή θάλασσα, με το Αιγαίο να καθίσταται «ελληνική λίμνη», γεγονός που πλήττει όλα τα κράτη που τα πλοία τους διαπερνούν το Αιγαίο, και θίγει το σύνολο της διεθνούς κοινότητας που κερδίζει από τη ναυσιπλοΐα που διέρχεται από το Αιγαίο.
Τέταρτον, το κλείσιμο μιας ανοικτής θάλασσας και ειδικά μιας θάλασσας όπως το Αιγαίο, που αποτελεί σημαντική θαλάσσια οδό για άλλες θάλασσες, δεν αρμόζει στη χώρα που διαθέτει τον μεγαλύτερο εμπορικό στόλο στον κόσμο.
Σε ό,τι αφορά τον ελληνικό εναέριο χώρο πρέπει να συμπίπτει με την αιγιαλίτιδα ζώνη και όχι το αντίστροφο. Πρέπει να περιοριστεί στα 6 μίλια ή σε οποιοδήποτε άλλο εύρος γίνει αποδεκτό για την αιγιαλίτιδα ζώνη (η Ελλάδα είναι το μόνο κράτος στον κόσμο με εθνικό εναέριο χώρο ευρύτερο από την αιγιαλίτιδα ζώνη της, κάτι που προφανώς αντιβαίνει προς το διεθνές δίκαιο).
Οσο για την αποστρατιωτικοποίηση, θα μπορούσε να υπάρξει μια ισορροπημένη μείωση των δυνάμεων τόσο στα ανατολικά ελληνικά νησιά όσο και στις τουρκικές ακτές (Τουρκική Τέταρτη Στρατιά και στολίσκος αποβατικών σκαφών στην περιοχή της Σμύρνης).
Το ζήτημα των Ιμίων/Καρντάκ και τα περί «γκρίζων ζωνών» θα μπορούν να εξαφανιστούν από την ημερήσια διάταξη, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι τα άλλα βασικά ζητήματα θα επιλυθούν, ή να υπάρξει μια διευθέτηση σχετικά με πιο ακριβή θαλάσσια όρια βορείως των Δωδεκανήσων.
Η διαφορά για το FIR πιθανότατα θα λυθεί μόλις επιλυθούν τα υπόλοιπα ζητήματα, ιδίως ο εθνικός εναέριος χώρος.
Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και συγγραφέας τριών βιβλίων για τη διένεξη του Αιγαίου και την επίλυσή της