Επιφανειακά, δεν θα μπορούσαν να είναι πιο διαφορετικοί. Ο ένας γεννήθηκε σε ένα ταπεινό, αγροτικό νοικοκυριό στην αγροτική περιοχή του Θιβέτ πριν από ενενήντα χρόνια, το 1935, και ο άλλος στα προάστια του Σικάγο από μια μεσοαστική ρωμαιοκαθολική οικογένεια το 1955. Ο Τενζίν Γκιάτσο αναγνωρίστηκε ως ο 14ος Δαλάι Λάμα το 1937. Ανέλαβε επίσημα την πνευματική και κοσμική εξουσία στα 15 του το 1950. Ο Ρόμπερτ Φράνσις Πρέβοστ εξελέγη Πάπας Λέων ΙΔ΄, επικεφαλής της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, σε ηλικία 70 ετών το 2025.
Καθώς γίνεται 90 ετών, ο Δαλάι Λάμα έχει γίνει σύμβολο ειρήνης, μη βίας και ανοχής και έχει ζήσει επτά παπικές περιόδους, συμπεριλαμβανομένου του Πάπα Λέοντα. Και οι δύο είναι άγιοι άνδρες που κατέχουν οικουμενική αλλά και πολιτική δύναμη και πνευματική ευθύνη για τα εκατομμύρια που τους ακολουθούν. Σε έναν ασταθή γεωπολιτικό κόσμο, η δύναμη και η καλή τους θέληση εκτείνονται σε όλες τις ηπείρους, όπως και οι προσευχές για τη μεσολάβησή τους για την προστασία της ανθρωπότητας. Είναι η φωνή της ανθρώπινης συνείδησης, των πιο ευάλωτων της ανθρωπότητας.
Σε αυτή την κρίσιμη στιγμή, και οι δύο πνευματικοί γίγαντες – η Αυτού Αγιότητα ο Πάπας Λέων ΙΕ΄ στη Ρώμη και η Αυτού Αγιότητα ο Δαλάι Λάμα στη Νταραμσάλα – αντιμετωπίζουν έναν κοινό εχθρό, τις αυταρχικές καταπατήσεις της θρησκευτικής αυτονομίας από το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα (ΚΚΚ). Όπως και οι προκάτοχοί τους, η κληρονομιά τους φέρει το βάρος της αντίστασης στις καταπιεστικές δομές εξουσίας.
Όταν ο Πάπας Λέων ΙΕ΄ κληρονόμησε την αμφιλεγόμενη συμφωνία Βατικανού-Κίνας που σφυρηλατήθηκε από τον προκάτοχό του, τον Πάπα Φραγκίσκο, ο στόχος ήταν σαφής: να εξασφαλίσει μια φωνή στον διορισμό επισκόπων στην Κίνα. Στην πράξη, ήταν μια μονόπλευρη υπόθεση. Ενώ η συμφωνία έχει επιλύσει ορισμένες διαμάχες μεταξύ των επισκόπων και έχει φέρει τμήματα της Καθολικής Εκκλησίας της Κίνας σε επίσημη ευθυγράμμιση, το Πεκίνο έχει παραβιάσει επανειλημμένα τους όρους της. Επίσκοποι εξακολουθούν να διορίζονται χωρίς την έγκριση του Βατικανού, και η παράνομη Καθολική Εκκλησία αισθάνεται ολοένα και περισσότερο εγκαταλελειμμένη και προδομένη από τη Ρώμη.
Η σύλληψη και η δίκη του Καρδινάλιου Τζόζεφ Ζεν στο Χονγκ Κονγκ -ενός ένθερμου επικριτή της συμφωνίας και υπερασπιστή των πολιτικών ελευθεριών- υπογράμμισε τους κινδύνους του συμβιβασμού με ένα καθεστώς που θεωρεί τη θρησκευτική ανεξαρτησία ως ανατροπή. Υπό τον Λέοντα, το Βατικανό έχει γίνει πιο ήσυχο αλλά όχι τυφλό. Υπάρχουν αυξανόμενες ψίθυροι εντός της Κουρίας σχετικά με το αν θα πρέπει να τερματιστεί εντελώς η συμφωνία. Ως ο πρώτος Αμερικανός πάπας, ο Λέων φέρνει μια διαφορετική ευαισθησία – λιγότερο υπομονετικός, πιο ρεαλιστής και ίσως πιο πρόθυμος να αμφισβητήσει την μπλόφα του Πεκίνου.
Ως αρχιεπίσκοπος της ενότητας, πρέπει να αναρωτηθεί: μπορεί η Εκκλησία να τολμήσει να υπερασπιστεί τους διωκόμενους πιστούς της ή θα δεχτεί τη σιωπή με αντάλλαγμα μια περιθωριακή επιρροή;
Η σύγκρουση του Δαλάι Λάμα με την Κίνα ξεκίνησε πολύ πριν από την εποχή του Πάπα Λέοντα. Το 1959, αφού η Κίνα κατέστειλε μια εξέγερση στο Θιβέτ, ο νεαρός πνευματικός ηγέτης κατέφυγε στην Ινδία. Εκεί, ανοικοδόμησε την κοινότητά του και την κυβέρνησή του στην εξορία, διατήρησε τον Θιβετιανό Βουδισμό και έγινε ένας από τους πιο σεβαστούς ηθικούς ηγέτες του αιώνα. Αλλά το Πεκίνο δεν το έβαλε ποτέ κάτω.
Υπό τον Σι Τζινπίνγκ, η Κίνα έχει εντείνει την εκστρατεία της για την εξάλειψη της θιβετιανής ταυτότητας – αντικαθιστώντας την εκπαίδευση στη θιβετιανή γλώσσα με τα μανδαρινικά, κατακλύζοντας την περιοχή με εποίκους Χαν και θέτοντας τα μοναστήρια υπό κρατική επιτήρηση. Η προσέγγιση του Σι δεν προέρχεται από τον πατέρα του, Σι Τζονγκσούν – μια σχετικά μεταρρυθμιστική προσωπικότητα που κάποτε υποστήριζε τον περιορισμένο διάλογο με τον Δαλάι Λάμα – αλλά από τον άκαμπτο συγκεντρωτισμό του Χου Τζιντάο, του οποίου η κληρονομιά στο Θιβέτ ήταν αυτή του ελέγχου και του καταναγκασμού.
Σήμερα, η τελική αντιπαράθεση διαφαίνεται. Η Κίνα επιμένει ότι θα επιλέξει τον επόμενο Δαλάι Λάμα μέσω της δικής της γραφειοκρατίας θρησκευτικών υποθέσεων, χρησιμοποιώντας έναν νόμο του 2007 που επιβάλλει την κρατική έγκριση για όλους τους μετενσαρκωμένους λάμα. Ο Δαλάι Λάμα το έχει καταστήσει σαφές: η μετενσάρκωσή του δεν θα γεννηθεί υπό κινεζικό έλεγχο. Έχει μάλιστα υπαινιχθεί ότι μπορεί να μην υπάρξει καθόλου μετενσάρκωση, εκτός εάν το Θιβέτ είναι ελεύθερο να καθορίσει το πνευματικό του μέλλον. Σήμερα, η επιμονή του Πεκίνου για έναν Δαλάι Λάμα πιστοποιημένο από την κυβέρνηση αφορά λιγότερο την πίστη και περισσότερο τη φίμωση της διαφωνίας, μετατρέποντας την πίστη σε ένα ακόμη βραχίονα κρατικής καταστολής.
Η Ινδία δεν είναι παθητικός παρατηρητής σε αυτό το δράμα που εκτυλίσσεται. Έδρα της εξόριστης κυβέρνησης του Δαλάι Λάμα και του κέντρου του παγκόσμιου Θιβετιανού Βουδισμού, το Νέο Δελχί αναπόφευκτα θα παίξει ρόλο στην αναγνώριση ή την απόρριψη του διαδόχου-μαριονέτα της Κίνας. Το ΚΚΚ έχει ήδη προειδοποιήσει την Ινδία να «μείνει έξω», αλλά το Δελχί καταλαβαίνει τι διακυβεύεται – όχι μόνο μια πνευματική διαδοχή, αλλά μια ηθική στάση απέναντι στην κυριαρχία και την πίστη.
Ο Πάπας Λέων, από την πλευρά του, αντιμετωπίζει ένα πιο περίπλοκο δίλημμα. Θα πρέπει το Βατικανό να διπλασιάσει τη δέσμευσή του, διακινδυνεύοντας τη συνενοχή σε κρατικές διώξεις, ή θα πρέπει να αποσυρθεί και να ευθυγραμμιστεί ξανά με την παράνομη Εκκλησία που έχει υποφέρει εδώ και δεκαετίες; Σε αντίθεση με τον προκάτοχό του, ο Λέων μπορεί να είναι πιο πρόθυμος να αμφισβητήσει δημόσια το Πεκίνο, ειδικά αν οι διώξεις συνεχίσουν να εντείνονται.
Αυτό που ενώνει αυτούς τους δύο αγίους άνδρες -παρά τις διαφορές τους- είναι η κοινή πεποίθηση ότι το κράτος δεν μπορεί να υπαγορεύσει την πίστη. Οι αγώνες τους δεν αφορούν απλώς τη θρησκεία, αλλά το κατά πόσον η συνείδηση και η ανθρώπινη πίστη μπορούν να υπάρχουν ανεξάρτητα από την πολιτική εξουσία. Σε μια εποχή όπου τα κράτη επιτήρησης γίνονται πιο τολμηρά και η δημοκρατία συρρικνώνεται, το Βατικανό και η Νταραμσάλα μπορεί να είναι μεταξύ των τελευταίων παγκόσμιων θεσμών που στέκονται με βάση τις αρχές και όχι το κέρδος. Η αντίστασή τους δεν είναι μόνο θρησκευτική – αποτελούν δοκιμασίες συνείδησης στην παγκόσμια δημοκρατία και την ελευθερία της ανθρώπινης ψυχής.
Καθώς ο Δαλάι Λάμα πλησιάζει στο τέλος της εξαιρετικής ζωής του και ο Πάπας Λέων ξεκινά τη θητεία του, ο κόσμος πρέπει να αποφασίσει: θα υποστηρίξει όσους υπερασπίζονται την ελευθερία της πίστης ή θα υποκύψει στον αυταρχισμό που ντύνεται με εμπορικές συμφωνίες και διπλωματική σιωπή;
Η πίστη, για άλλη μια φορά, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή. Και αυτή τη φορά, τα διακυβεύματα δεν είναι μόνο πνευματικά – είναι και πολιτισμικά. Η αναμέτρηση που μας περιμένει θα καθορίσει την ηθική πυξίδα της ανθρωπότητας.