Η Ινδία μόλις ανακοίνωσε ότι δεν θα συμμορφώνεται πλέον με τη Συνθήκη των Υδάτων του Ινδού του 1960, θέτοντας τη συμφωνία σε «εκκρεμότητα» έως ότου το Πακιστάν, όπως ισχυρίζεται, αποκηρύξει αξιόπιστα και αμετάκλητα τη διασυνοριακή τρομοκρατία. Αυτή είναι μια δυνητικά ιστορική στιγμή.
Για περισσότερα από 60 χρόνια, μέσα από πολέμους, σχεδόν συγκρούσεις και πλήρεις διπλωματικές καταστροφές, η συνθήκη άντεξε. Το νερό, σε αντίθεση με πολλά άλλα στη σχέση Ινδίας-Πακιστάν, είχε παραμείνει προβλέψιμο. Αυτή η προβλεψιμότητα αμφισβητείται τώρα περισσότερο από ποτέ.
Η απόφαση δυνητικά σηματοδοτεί ένα σημείο καμπής στον τρόπο με τον οποίο οι δύο χώρες διαχειρίζονται τον πιο ουσιαστικό κοινό πόρο μεταξύ τους. Θα υπάρξουν πολλές άλλες συζητήσεις τις επόμενες μέρες που θα αφορούν τη γεωπολιτική. Ο στόχος αυτού του άρθρου είναι απλούστερος: να κατανοήσουμε τις επιπτώσεις για τα ποτάμια, τις καλλιέργειες, τους ανθρώπους και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής του Πακιστάν.
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία τις επόμενες ημέρες και μήνες δεν είναι η απειλή μιας ξαφνικής διακοπής, αλλά η διάβρωση της αξιοπιστίας ενός συστήματος ύδρευσης από το οποίο εξαρτώνται εκατομμύρια κάθε μέρα.
Πώς λειτουργεί η συνθήκη
Προτού καταλάβουμε τι μπορεί να σημαίνει η αναστολή της Συνθήκης των Υδάτων του Ινδού από την Ινδία, αξίζει να θυμηθούμε τι έκανε στην πραγματικότητα η συνθήκη. Η Συνθήκη για τα ύδατα του Ινδού, που υπογράφηκε το 1960 μετά από χρόνια διαπραγματεύσεων, με μεσολαβητή την Παγκόσμια Τράπεζα, ήταν μια από τις πιο ανθεκτικές διασυνοριακές συμφωνίες για τα ύδατα στον κόσμο.
Χώριζε τους έξι ποταμούς της λεκάνης του Ινδού μεταξύ των δύο χωρών. Η Ινδία έλαβε τους τρεις ανατολικούς ποταμούς (το Ράβι, τον Μπίας και τον Σουτλέι). Το Πακιστάν έλαβε τους τρεις δυτικούς ποταμούς (τον Ινδό, Τζελούμ και Τσενάμπ) που αντιπροσωπεύουν την πλειοψηφία (σχεδόν το 80 τοις εκατό) του νερού της κοινής λεκάνης απορροής.
Ως μέρος της συμφωνίας, η Ινδία διατηρεί το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τα δυτικά ποτάμια για μη καταναλωτικούς σκοπούς όπως η υδροηλεκτρική ενέργεια και για περιορισμένη άρδευση, αλλά δεν επιτρέπεται να αποθηκεύει ή να εκτρέπει τις ροές τους με τρόπους που βλάπτουν την πρόσβαση κατάντη. Αυτοί οι περιορισμοί είναι σκόπιμα συγκεκριμένοι και εκτελεστοί και περιλαμβάνουν χαρακτηριστικά μηχανικού σχεδιασμού και διαδικασίες κοινοποίησης. Για το Πακιστάν, αυτή η δομή παρέχει περισσότερα από νερό. Παρέχει την προβλεψιμότητα που απαιτείται για την κατασκευή ενός ολόκληρου συστήματος άρδευσης και διαχείρισης νερού.
Η συνθήκη παρέχει επίσης έναν μόνιμο μηχανισμό συνεργασίας και επίλυσης συγκρούσεων. Υπάρχει μια Μόνιμη Επιτροπή Βιομηχανίας, με έναν Επίτροπο από κάθε χώρα, επιφορτισμένο με την ανταλλαγή δεδομένων, την επανεξέταση νέων έργων και τις τακτικές συνεδριάσεις.
Οι διαφωνίες επιλύονται χρησιμοποιώντας μια κλιμακωτή διαδικασία: οι τεχνικές ερωτήσεις πηγαίνουν πρώτα στην επιτροπή, οι ανεπίλυτες διαφορές μπορούν να παραπεμφθούν σε έναν ουδέτερο εμπειρογνώμονα και οι νομικές διαφορές μπορούν να αποσταλούν σε ένα διεθνές διαιτητικό δικαστήριο, με την Παγκόσμια Τράπεζα να διαδραματίζει ρόλο και στα δύο φόρουμ. Αυτή η διαδικασία έχει χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν για την επίλυση διαφωνιών σχετικά με τα φράγματα Baglihar και Kishanganga της Ινδίας – έχει σχεδιαστεί για να αποτρέπει τη μονομερή δράση. Η συνθήκη δεν έχει ημερομηνία λήξης και δεν περιλαμβάνει καμία διάταξη για αναστολή. Το άρθρο XII καθιστά σαφές ότι μπορεί να τροποποιηθεί μόνο με αμοιβαία συμφωνία. Αυτό δεν συνέβη ποτέ.
Η υδρολογική πραγματικότητα
Ένα κοινό ερώτημα που ανακύπτει σε στιγμές όπως αυτή είναι εάν η Ινδία μπορεί απλώς να «σταματήσει τη ροή» του νερού στο Πακιστάν. Στο άμεσο μέλλον, η σύντομη απάντηση είναι όχι. Σίγουρα όχι στην κλίμακα που θα έκανε ουσιαστική πτώση στις ροές κατά την περίοδο υψηλής ροής.
Ο Ινδός, ο Τζελούμ και ο Τσενάμπ είναι τεράστιοι ποταμοί. Μεταξύ Μαΐου και Σεπτεμβρίου, καθώς το χιόνι λιώνει, αυτά τα ποτάμια μεταφέρουν δεκάδες δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού. Η Ινδία έχει κάποια ανάντη υποδομή σε αυτούς τους ποταμούς, συμπεριλαμβανομένων των φραγμάτων Baglihar και Kishanganga, αλλά κανένα από αυτά δεν έχει σχεδιαστεί για να συγκρατεί τέτοιου είδους όγκους. Πρόκειται για έργα υδροηλεκτρικής ενέργειας που λειτουργούν στο ποτάμι με πολύ περιορισμένη ζωντανή αποθήκευση. Ακόμα κι αν η Ινδία συντόνιζε τις εκλύσεις σε όλα τα υπάρχοντα φράγματα της, το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να αλλάξει ελαφρώς το χρονοδιάγραμμα των ροών.
Οι συνολικοί όγκοι στα δυτικά ποτάμια κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου υψηλής ροής είναι πολύ μεγάλοι για να διαταραχθούν ουσιαστικά χωρίς να πλημμυρίσουν οι ανάντη περιοχές του. Η Ινδία χρησιμοποιεί ήδη το μεγαλύτερο μέρος της ροής από τους ανατολικούς ποταμούς που της έχουν χορηγηθεί βάσει της συνθήκης, επομένως τυχόν νέες ενέργειες σε αυτούς τους ποταμούς θα είχαν πιο περιορισμένο αντίκτυπο κατάντη.
Μια πιο πιεστική ανησυχία είναι τι συμβαίνει στην ξηρή περίοδο, όταν οι ροές στη λεκάνη είναι χαμηλότερες, η αποθήκευση έχει μεγαλύτερη σημασία και ο χρόνος γίνεται πιο κρίσιμος. Εκεί θα μπορούσε να αρχίσει να γίνεται πιο έντονα αισθητή η απουσία περιορισμών της Συνθήκης.
Μεσοπρόθεσμα έως μακροπρόθεσμα, η εικόνα γίνεται πιο περίπλοκη. Εάν η Ινδία επιλέξει να ενεργήσει εκτός του πλαισίου της συνθήκης, ανοίγει την πόρτα στην ανάπτυξη νέας υποδομής που θα της έδινε μεγαλύτερο έλεγχο στο χρονοδιάγραμμα και τον όγκο των ροών προς το Πακιστάν. Αλλά ακόμα και τότε, η διαδρομή απέχει πολύ από το να είναι απλή. Κάθε μεγάλης κλίμακας φράγμα ή έργο εκτροπής θα χρειαζόταν χρόνια για να κατασκευαστεί. Οι τοποθεσίες που είναι διαθέσιμες στο κατεχόμενο από την Ινδία Κασμίρ για σημαντική αποθήκευση νερού είναι περιορισμένες και γεωλογικά προκλητικές. Το οικονομικό κόστος θα ήταν τεράστιο. Και ο πολιτικός κίνδυνος θα ήταν ακόμη μεγαλύτερος.
Το Πακιστάν έχει πει εδώ και καιρό ότι οποιαδήποτε απόπειρα της Ινδίας να κατασκευάσει νέα μεγάλη αποθήκη στους δυτικούς ποταμούς θα θεωρηθεί ως πράξη πολέμου. Στη σημερινή εποχή των δορυφόρων, αυτές οι δομές δεν θα ήταν αόρατες. Θα αμφισβητηθούν πολιτικά και πιθανώς στρατιωτικά.
Υπάρχουν επίσης υδρολογικοί περιορισμοί. Η συγκράτηση των υψηλών ροών σε ποτάμια όπως το Chenab ή το Jhelum κινδυνεύει να πλημμυρίσει τις ανάντη περιοχές στην ίδια την Ινδία. Και η ιδέα της εξ ολοκλήρου εκτροπής του νερού από τη λεκάνη του Ινδού, σε άλλα μέρη της Ινδίας θα απαιτούσε τεράστιο κόστος υποδομής και ενέργειας που θα ήταν δύσκολο να δικαιολογηθεί, ακόμη και σε καιρό ειρήνης.