Οι περισσότεροι έχουν συνδυάσει τη Νάξο με τις ονειρικές παραλίες, την πλούσια γαστρονομία και τα γραφικά χωριουδάκια στην ενδοχώρα του νησιού. Σε αυτή, όμως, εντοπίζεται και ένα μυθικό βουνό, η θέαση του οποίου προκαλεί δέος και θαυμασμό στον ανίδεο επισκέπτη. Ο λόγος για το Όρος Ζας, το μυθικό βουνό της Νάξου, που είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τον πατέρα των θεών, παντοδύναμο Δία, όπως γίνεται αντιληπτό και από την ονομασία του.
Η ψηλότερη κορυφή όχι μόνο της Νάξου, αλλά ολόκληρων των Κυκλάδων, λοιπόν, συναντάται σε υψόμετρο 1.004 μέτρων στην ενδοχώρα του νησιού, νοτιοανατολικά από το χωριό Φιλώτι.
Απόδειξη ότι το συγκεκριμένο βουνό αποτέλεσε κομβικό σημείο κατά την μυθολογία μια αρχαία επιγραφή πάνω σε βράχο που αναφέρει «Βουνό του Δία, προστάτη των προβάτων».
Όρος Ζας: Το μυθικό βουνό της Νάξου
Σύμφωνα με την μυθολογία ο Δίας κατέφθασε εδώ σε βρεφική ηλικία, προκειμένου να σωθεί από την οργή του πατέρα του, Κρόνου. Η λατρεία του πραγματοποιούνταν στην κορυφή του βουνού, γνωστή και ως «Μύτη του Ζα», όπου συναντάται μέχρι σήμερα σκαλισμένη η επιγραφή «Όρος Διός Μηλωσίου», δηλαδή όρος του Δία.
Με την λατρεία του Δία συνδέεται και το σπήλαιο του Ζα, που συναντάται σε υψόμετρο 600 μέτρων, ένα από τα πιο εντυπωσιακά φυσικά αξιοθέατα του νησιού. Μια αψιδωτή πύλη ύψους 2,5 μέτρων οδηγεί στο εντυπωσιακό εσωτερικό του, το οποίο αποτελείται από αίθουσες μήκους 115 μέτρων και πλάτους 75 μέτρων. Εντυπωσιακοί σταλακτίτες και σταλαγμίτες, ογκόλιθοι και λίθινα συμπλέγματα συγκαταλέγονται στο «δυναμικό» του. Επί Τουρκοκρατίας οι κάτοικοι του νησιού χρησιμοποιούσαν το σπήλαιο ως καταφύγιο αλλά και εκκλησία.
Οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν σε αυτό κατά την περίοδο 1985-86 και 1994 έφεραν στο φως ευρήματα από την νεολιθική μέχρι την κλασική εποχή, κάποια από τα οποία φιλοξενούνται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Νάξου.
Το συγκεκριμένο βουνό, συνδέεται, επίσης και με την γέννηση των νυμφών Φιλίας, Κορωνίδας και Κλειδής που ανέτρεψαν τον Διόνυσο, πατρίδα του οποίου ήταν η Νάξος.
Το όρος Ζα, επίσης, αποτελεί και «καταφύγιο» για διαφορετικά είδη πουλιών που ενδημούν στο νησί. Η μοναδική φυσική ομορφιά του βουνού προσφέρεται για πεζοπορία στη φύση, μέσα από τα σηματοδοτημένα μονοπάτια. Η πανοραμική θέα τόσο στα γύρω νησιά των Κυκλάδων, όσο και στα νερά του Αιγαίου στα όσα μένουν για πάντα χαραγμένα στη μνήμη του επισκέπτη.
