Στο επίκεντρο της γεωπολιτικής συζήτησης για την ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο βρίσκεται ο Σάι Γκαλ (Shay Gal), ένας από τους πιο δυναμικούς εκπροσώπους της νέας γενιάς Ισραηλινών αναλυτών. Ο κύριος Γκαλ εκφράζει μια σχολή σκέψης με διαρκώς αυξανόμενη επιρροή, η οποία προκρίνει την τριμερή σύμπραξη ανάμεσα στο Ισραήλ, την Ελλάδα και την Κύπρο ως τον απόλυτο στρατηγικό πυλώνα για την ανάσχεση της τουρκικής επεκτατικότητας στην περιοχή.
Διαθέτοντας ένα βαρύ βιογραφικό, ο Ισραηλινός ειδικός έχει προσφέρει τις υπηρεσίες του στα υπουργεία Άμυνας και Οικονομικών της χώρας του, έχει διατελέσει σύμβουλος κορυφαίων κυβερνητικών στελεχών, ενώ έχει υπηρετήσει και στην περίφημη Μονάδα 8200 των ισραηλινών ενόπλων δυνάμεων, η οποία θεωρείται παγκόσμιος ηγέτης στον ηλεκτρονικό πόλεμο, αντίστοιχη της αμερικανικής NSA.
Αν και οι αναλύσεις αυτές ηχούν ευχάριστα στο ελληνικό ακροατήριο, η μετεξέλιξη των διακρατικών αυτών επαφών σε μια επίσημη αμυντική συμμαχία –όπως την οραματίζεται ο κύριος Γκαλ και αρκετοί υποστηρικτές των ιδεών του και στις τρεις χώρες– συνοδεύεται από σύνθετες υποχρεώσεις. Μια τέτοια θεσμική θωράκιση δεν προσφέρει μόνο το δικαίωμα επίκλησης βοήθειας σε στιγμές κρίσης, αλλά επιβάλλει και την παροχή αμοιβαίας στρατιωτικής συνδρομής όταν ένα από τα συμβαλλόμενα μέρη δεχθεί επίθεση.
Το γεγονός αυτό αποτελεί το βασικό επιχειρήματα όσων αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό μια στενότερη στρατιωτική σύνδεση με το Τελ Αβίβ. Οι επικριτές της ιδέας αυτής προειδοποιούν ότι η Ελλάδα διακινδυνεύει να παρασυρθεί σε μια έμμεση, εξ αντανακλάσεως σύγκρουση με την Τουρκία ή, ακόμη χειρότερα, να βρεθεί αναμεμειγμένη στις ευρύτερες πολεμικές περιπέτειες και τα ανοιχτά μέτωπα του εβραϊκού κράτους στη Μέση Ανατολή.
Κάθε εβδομάδα συγκεντρώνουμε τις ειδήσεις που πραγματικά αξίζουν την προσοχή σου. Πολιτική, οικονομία, κοινωνία και διεθνή σε μια σύνοψη.
Προκειμένου να φωτιστούν όλες οι πτυχές αυτής της περίπλοκης γεωπολιτικής εξίσωσης, ο δημοσιογράφος Γιώργος Χαρβαλιάς ζήτησε από τον Σάι Γκαλ μια αναλυτική συνέντευξη για λογαριασμό της εφημερίδας «Δημοκρατία». Στη συζήτηση αυτή τέθηκαν ευθέως όλοι οι προβληματισμοί της ελληνικής πλευράς, καθώς και η κριτική που δέχεται το συγκεκριμένο στρατηγικό αφήγημα.
Έχοντας μεγάλη εμπειρία στη διαχείριση της δημοσιογραφικής έρευνας και των απαιτητικών ερωτήσεων, ο Ισραηλινός αναλυτής ανταποκρίθηκε με προθυμία, παραθέτοντας ουσιαστικές, σαφείς και ξεκάθαρες απαντήσεις που ρίχνουν φως στο πώς η χώρα του αντιλαμβάνεται το κοινό αμυντικό μέλλον στην περιοχή.
Διαβάστε ολόκληρη τη συνέντευξη:
Είστε από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της τριμερούς στρατηγικής συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας, Ισραήλ και Κύπρου υπό την αιγίδα των ΗΠΑ (3+1). Οι ενθουσιώδεις δηλώσεις σας σχετικά με την ανάγκη απελευθέρωσης του κατεχόμενου τμήματος της Κύπρου είναι πραγματικά εντυπωσιακές – ακόμη πιο προωθημένες από εκείνες της ίδιας της ελληνικής κυβέρνησης. Πιστεύετε ότι αυτή η τριμερής συνεργασία θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα επίσημο αμυντικό σύμφωνο με δεσμευτικές «υποχρεώσεις αμοιβαίας συνδρομής» για τα μέλη του;
Ναι. Γιατί ένα αμυντικό σύμφωνο δεν πρέπει να επινοεί μια πραγματικότητα. Πρέπει να την αναγνωρίζει. Και αυτή η πραγματικότητα πλέον υπάρχει. Η Αγκυρα έχει συγχωνεύσει την κατεχόμενη βόρεια Κύπρο, το Αιγαίο, τη Συρία, τη Λιβύη, τον Βόσπορο, τη Γάζα, την ενέργεια, τη μετανάστευση, τα drones, τη Χαμάς, τη Ρωσία και το ΝΑΤΟ σε ένα ενιαίο σύστημα πίεσης. Αν η Τουρκία συνδέει νοητά τον χάρτη, τότε το ίδιο πρέπει να κάνουμε κι εμείς. Η Ελλάδα, η Κύπρος και το Ισραήλ δεν χρειάζονται άλλες διακηρύξεις. Χρειάζονται ισχύ. Με τον χρόνο αυτή η ισχύς μπορεί να κωδικοποιηθεί σε ένα αμυντικό σύμφωνο.
Προσέξτε: Αμοιβαία συνδρομή δεν σημαίνει αυτόματα πόλεμο. Σημαίνει αυτόματη ευθυγράμμιση: όρια ενεργοποίησης, διαβούλευση, αποτροπή και το τέλος της απομόνωσης ως τουρκικής μεθόδου επιβολής. Η Ελλάδα δεν πρέπει να παρασυρθεί στους πολέμους του Ισραήλ και το Ισραήλ δεν πρέπει να παρασυρθεί σε κάθε ελληνοτουρκικό επεισόδιο. Οι σύμμαχοι δεν παραδίδουν την κρίση τους. Τη θωρακίζουν. Η Αμερική από την άλλη πλευρά πρέπει να παραμείνει κοντά. Αλλά δεν μπορεί να αποτελεί το θεμέλιο. Στην εποχή Τραμπ κανένα σοβαρό κράτος δεν εκχωρεί την κυριαρχία του στην ατζέντα της Ουάσινγκτον, στους υπολογισμούς της Τουρκίας ή σε πολιτικά παζάρια. Πρέπει να συνεργαζόμαστε με την Αμερική, όχι να σερνόμαστε πίσω της.
«Μια σοβαρή συμμαχία είναι εργαλείο αποτροπής πολέμου»
Συνειδητοποιείτε, ωστόσο, ότι το Ισραήλ είναι μια ενεργή στρατιωτική υπερδύναμη που αυτή τη στιγμή εμπλέκεται σε πολλαπλά ανοιχτά πολεμικά μέτωπα (Γάζα, Λίβανος, Συρία, Ιράν, Υεμένη), ενώ η Ελλάδα, παρότι αντιμετωπίζει μια ανοιχτή στρατιωτική απειλή, δεν έχει εμπλακεί σε εκτεταμένες πολεμικές περιπέτειες από το 1974. Είναι επομένως φυσικό ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινής γνώμης να αντιμετωπίζει με σημαντική επιφύλαξη τη «συμμαχία άμυνας» που προτείνετε, καθώς μια τέτοια συμμαχία θα δημιουργούσε υποχρεώσεις και για τις δύο πλευρές, και υπάρχει εύλογος φόβος ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να παρασυρθεί σε μια σύγκρουση με την Τουρκία «εξ αντανακλάσεως». Πώς σχολιάζετε αυτή την ανησυχία;
Η ανησυχία είναι απολύτως θεμιτή. Η Ελλάδα έχει αποφύγει τον πόλεμο από το 1974. Ομως η αποφυγή του πολέμου δεν είναι το ίδιο με την αποτροπή του πολέμου. Οταν η αυτοσυγκράτηση μετατρέπεται σε προβλεψιμότητα, η Αγκυρα τη διαβάζει σαν πράσινο φως για την επιθετικότητά της. Δεν μιλάμε ωστόσο για εμπλοκή της Ελλάδας στους πολέμους του Ισραήλ, αλλά για το τέλος μιας εποχής που η Τουρκία μπορούσε να «τεστάρει» τον καθένα μας ξεχωριστά. Μια σοβαρή συμμαχία δεν είναι μηχανισμός πρόκλησης πολέμου. Είναι εργαλείο αποτροπής. Και ο φόβος της Αγκυρας απέναντι σε μια τέτοια συμμαχία είναι δικαιολογημένος. Αυτό ακριβώς την καθιστά απαραίτητη. Η αποτροπή, δηλαδή, αρχίζει όταν η Τουρκία κατανοήσει ότι η Κύπρος, η Ελλάδα και το Ισραήλ δεν αποτελούν πλέον τρεις ξεχωριστές περιπτώσεις. Ετσι αποτρέπεται ο πόλεμος πριν καν προκληθεί.
«Η κατοχή της Κύπρου είναι ήδη ζήτημα για το Τελ Αβίβ»
Σε κάθε περίπτωση, οι θέσεις σας -ιδιαίτερα όσον αφορά την απελευθέρωση των κατεχόμενων εδαφών στην Κύπρο- δεν αποτελούν, τουλάχιστον προς το παρόν, επίσημες θέσεις της ισραηλινής κυβέρνησης. Πιστεύετε ότι αυτές οι ιδέες κερδίζουν έδαφος στην ισραηλινή πολιτική σκηνή ή στους φορείς που είναι υπεύθυνοι για τη διαμόρφωση της αμυντικής πολιτικής της χώρας σας;
Η τουρκική κατοχή της βόρειας Κύπρου αποτελεί ήδη ζήτημα για το Ισραήλ. Η Ιερουσαλήμ γνωρίζει καλά τι έχει μεταφέρει η Αγκυρα εκεί και σε τι απειλή θα μπορούσε να εξελιχθεί. Γιατί προσφέρει στρατηγικό βάθος, υποδομές drones, κάλυψη πληροφοριών, ναυτική επιρροή, σκιώδη χρηματοοικονομικά δίκτυα, δίκτυα της Χαμάς και ένα τουρκικό προπύργιο απέναντι στην περίμετρο ενεργειακής ασφάλειας του Ισραήλ. Για χρόνια το Ισραήλ αντιμετώπιζε τη βόρεια Κύπρο ως κυπριακό ή ελληνικό ζήτημα. Αυτή η ανάγνωση έχει τελειώσει.
Η Τουρκία έχει ενσωματώσει το κατεχόμενο βόρειο τμήμα σε μια ευρύτερη περίμετρο που συνδέει την Κύπρο, τη Συρία, τη Γάζα, τη ναυτική προβολή ισχύος και τους ενεργειακούς διαδρόμους. Πλέον αποτελεί μέρος του χάρτη ασφαλείας του Ισραήλ. Το Ισραήλ, ξέρετε, δεν ανακοινώνει τις κόκκινες γραμμές πριν αυτές ωριμάσουν. Προετοιμάζεται. Τα σοβαρά κράτη προετοιμάζονται για τα όρια πριν αυτά ξεπεραστούν – και αυτό το είδαμε με την «Οργή του Ποσειδώνα».
Η Αγκυρα, λοιπόν, θα πρέπει να μελετήσει πολύ προσεκτικά τα ισραηλινά πλήγματα κατά του Ιράν τον Ιούνιο του 2025 και τον Φεβρουάριο του 2026. Πριν και από τις δύο επιχειρήσεις, πολλοί υπέθεταν ότι το Ισραήλ δεν θα ενεργούσε. Πίστευαν ότι το κόστος ήταν πολύ υψηλό, η απόσταση υπερβολικά μεγάλη και ο κίνδυνος υπερβολικά συστημικός. Εκαναν λάθος. Οταν ένα εχθρικό σύστημα υπερβεί το όριο, το Ισραήλ αλλάζει την εξίσωση.
Ενας παράγοντας που ενισχύει τον ελληνικό σκεπτικισμό αφορά τις διακυμάνσεις στις τουρκοϊσραηλινές σχέσεις. Θα σας υπενθυμίσω ότι στο παλαιότερο σχέδιο A Clean Break: A New Strategy for Securing the Realm, που είχε συνταχθεί για τον Νετανιάχου, η Τουρκία -μαζί με την Ιορδανία- παρουσιαζόταν ως χώρα με την οποία συνίσταται στρατηγική σύγκλιση. Τι έχει αλλάξει από τότε;
Τι άλλαξε; Το Ισραήλ έμαθε την Τουρκία. Το A Clean Break παρερμήνευσε την Τουρκία της δεκαετίας του 1990 ως έναν κοσμικό (μη θεοκρατικό) σύμμαχο του ΝΑΤΟ. Αλλά το σπουδαιότερο λάθος ήταν η πεποίθηση ότι το τουρκικό πρόβλημα ήταν μόνο ισλαμιστικό. Δεν είναι. Στην Κύπρο, στο Αιγαίο, στους Κούρδους, στη Συρία, στο Ισραήλ και στην τουρκική πρωτοκαθεδρία, ισλαμιστές και κεμαλιστές συχνά διαφέρουν στη γλώσσα, όχι στο τι οραματίζονται και επιδιώκουν.
Ο ένας λέει «αυτοκρατορία». Ο άλλος λέει «Ευρώπη». Και οι δύο όμως υπερασπίζονται την ίδια περίμετρο. Ο Ερντογάν δεν επινόησε αυτό το ανακλαστικό. Απλώς το απογύμνωσε από την ευγένεια. Φιλοξενεί τη Χαμάς, εργαλειοποιεί τη Γάζα, ασκεί πίεση στην Ελλάδα και την Κύπρο, παρεμβαίνει στη Συρία και τη Λιβύη, διαπραγματεύεται με τη Ρωσία και κρύβει τον αναθεωρητισμό μέσα στο ΝΑΤΟ. Η αυταπάτη όμως πέθανε. Η Τουρκία δεν είναι πλέον εταίρος σύγκλισης. Είναι ένα σύστημα καταναγκασμού.
«Αν η Αγκυρα περάσει στην επιχειρησιακή απειλή, το Ισραήλ θα δράσει»
Τα σήματα παραμένουν αντιφατικά. Πώς μπορεί η Ελλάδα να εμπιστευτεί το Ισραήλ, όταν το τελευταίο συνέβαλε, έστω και έμμεσα, στην άνοδο του τζιχαντιστή Τζολάνι στην εξουσία στη Συρία και επίσης παρείχε στρατιωτική υποστήριξη στο Αζερμπαϊτζάν κατά την πρόσφατη σύγκρουση με την Αρμενία στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ;
Δεν αποδέχομαι αυτόν τον ισχυρισμό. Το Ισραήλ δεν μπορεί να απολογείται για την πτώση του Ασαντ ή για την απομάκρυνση του Ιράν και της Χεζμπολάχ από τη Συρία. Αυτό δεν ήταν λάθος. Ηταν διόρθωση. Ο Τζολάνι δεν είναι εταίρος. Ενας τζιχαντιστής με κοστούμι παραμένει τζιχαντιστής. Αν η Συρία μετατραπεί σε τουρκικό, ιρανικό ή τζιχαντιστικό προπύργιο, το Ισραήλ θα αναλάβει δράση. Οσον αφορά το Αζερμπαϊτζάν, το Μπακού δεν είναι η Αγκυρα.
Το Αζερμπαϊτζάν είναι στρατηγικός εταίρος του Ισραήλ. Το Ισραήλ δεν επιτρέπει στην Αγκυρα να καθορίζει τις συμμαχίες του, και τα σοβαρά κράτη δεν εγκαταλείπουν τους εταίρους τους επειδή αλλάζουν οι ισορροπίες στον χάρτη. Γιατί η εμπιστοσύνη δεν οικοδομείται πάνω στο συναίσθημα. Οικοδομείται πάνω στη σαφήνεια. Και η σαφήνεια είναι η εξής: η περίμετρος της Αγκυρας επεκτείνεται – Συρία, Κύπρος, Καύκασος, Γάζα, θαλάσσιες περιοχές. Το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος δεν χρειάζεται να απολογούνται μεταξύ τους. Αντίθετα χρειάζονται αντίστοιχη στρατηγική αρχιτεκτονική.
Ας υποθέσουμε, λοιπόν, ότι η Τουρκία σήμερα συνιστά μια «εχθρική δύναμη» για το Ισραήλ. Τι επίπεδο στρατιωτικής απειλής θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει; Πιστεύετε ότι θα μπορούσε πραγματικά να εξελιχθεί σε ένα νέο Ιράν; Θα μπορούσαμε να φτάσουμε σε σημείο άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης στο εγγύς μέλλον; Και θα μπορούσε αυτό ενδεχομένως να αποτελέσει ευκαιρία για την Ελλάδα;
Η Τουρκία είναι το νέο Ιράν. Οχι ως πιστό αντίγραφο, αλλά ως μέθοδος άσκησης γεωπολιτικής επιρροής: πίεση, πληρεξούσιοι, πύραυλοι, drones, Χαμάς, στρατηγικό βάθος και ιδεολογικός πόλεμος, αυτή τη φορά όμως με κάλυψη του ΝΑΤΟ, πρόσβαση στην Ευρώπη και ισχυρότερη βιομηχανική βάση. Το Ιράν έχτισε έναν άξονα έξω από το δυτικό σύστημα. Η Τουρκία χτίζει έναν από μέσα. Μια δομή διοίκησης της Χαμάς στην Κωνσταντινούπολη δεν αποτελεί συστατικό του ΝΑΤΟ.
Το Αρθρο 5 δεν γράφτηκε για να προστατεύει τη Χαμάς. Αν το τουρκικό έδαφος μετατραπεί σε επιχειρησιακό καταφύγιο δυνάμεων εχθρικών προς το Ισραήλ, δεν θα περάσει απαρατήρητο. Το ΝΑΤΟ δεν δίνει ασυλία στην τρομοκρατία. Επομένως μία άμεση σύγκρουση δεν θεωρείται πλέον αδιανόητη. Αν η Αγκυρα περάσει από την ατμόσφαιρα εχθρότητας στην επιχειρησιακή απειλή, το Ισραήλ θα αναλάβει δράση. Για την Ελλάδα, αυτό δεν αποτελεί ευκαιρία για πόλεμο. Αποτελεί ευκαιρία για ηγεσία. Η Ελλάδα μπορεί να εξελιχθεί σε πυλώνα της νότιας δημοκρατικής γραμμής – το κράτος που κατανόησε την τουρκική περίμετρο προτού οι άλλοι τολμήσουν καν να την κατονομάσουν.