Γράφει ο Σάι Γκαλ για το geopolitico
Τα ρήγματα στα καθεστώτα δημιουργούνται, όταν συγκεντρώνονται τα πλήθη. Τα πλήθη συγκεντρώνονται αφού έχει καταρρεύσει η εμπιστοσύνη — η εμπιστοσύνη που επιτρέπει σε μια κοινωνία να τιμολογεί το ψωμί, να τηρεί συμβόλαια, να αποδέχεται αποφάσεις και να πιστεύει ότι το αύριο θα μοιάζει με το σήμερα. Στο Ιράν, η αναταραχή στα τέλη του 2025 δεν ξεκίνησε από ιδεολογία ή ηγεσία, αλλά από την αριθμητική. Μια ισοτιμία που ξεπέρασε κάθε μνήμη μετέτρεψε την καθημερινότητα σε τζόγο. Οι έμποροι κινήθηκαν πρώτοι. Το παζάρι έκλεισε όχι από πένθος, αλλά από δυσπιστία. Όταν οι τιμές δεν μπορούν να ανακοινωθούν με ίσιο πρόσωπο, το κράτος δεν αντιμετωπίζει πλέον διαφωνία. Τίθεται υπό έλεγχο.
Το Ιράν έχει γνωρίσει την οργή και στο παρελθόν. Αυτό που είναι νέο είναι η ταχύτητα με την οποία η οικονομία έγινε πολιτική. Οι προηγούμενες φάσεις αντιμετωπίζονταν σαν πυρετοί: απομόνωση των δρόμων, φίμωση των οθονών, συλλήψεις των ορατών, εκφοβισμός των αόρατων, αναμονή. Αυτή τη φορά οι πρώτοι που κινήθηκαν ήταν διαφορετικοί. Το παζάρι δεν είναι συμβολισμός, είναι υποδομή. Όταν κινείται, η αστάθεια συγχρονίζεται. Γι’ αυτό το καθεστώς έσπευσε να αναβαπτίσει την αναταραχή ως «επαγγελματική» ή «κλαδική». Η γλώσσα ήταν αμυντική. Τα στενά αιτήματα μπορούν να διαπραγματευθούν. Τα εθνικά επιβάλλουν επιλογή ανάμεσα στη μεταρρύθμιση και την καταστολή σε υπαρξιακή κλίμακα.
Η Τεχεράνη απάντησε με γνώριμη χορογραφία: ανακατατάξεις προσώπων, ρητορική διαλόγου, διοικητική ομίχλη. Διορίστηκε νέος διοικητής κεντρικής τράπεζας ενώ το νόμισμα κατέρρεε και ο πληθωρισμός παρέμενε παγιωμένος. Τα πανεπιστήμια έκλεισαν «προσωρινά». Οι θεσμοί επιβράδυναν «για επανεξέταση». Το μήνυμα ήταν συνεπές: τα παράπονα μπορούν να εκφράζονται μόνο στον βαθμό που δεν διαταράσσουν την τάξη. Ο έλεγχος δεν διαπραγματεύεται, η νομιμοποίηση είναι ελαστική. Όμως η ελαστικότητα έχει όρια. Η αξιοπιστία δεν τυπώνεται. Όταν οι πολίτες αντιμετωπίζουν την ισοτιμία ως το πιο έντιμο ψηφοδέλτιο της χώρας, κάθε ανακοίνωση γίνεται προεκλογική ομιλία που κρίνεται ακαριαία από αγορές και νοικοκυριά.
Η Τουρκία παρακολουθεί προσεκτικά, όχι από αλληλεγγύη ή ανταγωνισμό, αλλά από αναγνώριση. Η Άγκυρα περνά μια παράλληλη δοκιμασία, με διαφορετικό εργαλείο. Στο Ιράν, το δημοψήφισμα είναι το νόμισμα. Στην Τουρκία, είναι η κάλπη. Όταν οι κάλπες γίνονται αποδεκτές μόνο αν παράγουν το «σωστό» αποτέλεσμα, τα εκλογικά συστήματα μεταλλάσσονται σε συστήματα δρόμου.
Αυτή η μετάλλαξη έχει ήδη συντελεστεί. Η σύλληψη και φυλάκιση του Εκρέμ Ιμάμογλου, που θεωρείται ευρέως η πιο αξιόπιστη εναλλακτική στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, προκάλεσε τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις που έχει γνωρίσει η Τουρκία εδώ και πάνω από μια δεκαετία. Το κράτος απάντησε με απαγορεύσεις, συλλήψεις, πειθαρχία αφηγήματος και επιμονή στην «ανεξαρτησία των θεσμών». Το σοκ δεν περιορίστηκε στην πολιτική. Οι αγορές αντέδρασαν άμεσα. Το νόμισμα κλυδωνίστηκε. Ακολούθησαν μέτρα έκτακτης ανάγκης. Για δύο δεκαετίες, η ισχύς της Τουρκίας δεν ήταν ο φόβος αλλά η επίδοση: ανάπτυξη, υπηρεσίες, προβλεψιμότητα και τακτικές εκλογές. Όταν η πειθώ δίνει τη θέση της σε διαδικαστικές παγίδες και πόλεμο διαπιστευτηρίων, το καθεστώς δείχνει αμφιβολία για την ικανότητά του να κερδίσει ανοιχτά. Σε μια χώρα εκτεθειμένη στο παγκόσμιο κεφάλαιο, τον τουρισμό και τις εισαγωγές, αυτή η αμφιβολία τιμωρείται μέσα σε ώρες.
Οι έλεγχοι στην ενημέρωση αυστηροποιήθηκαν. Ξένοι δημοσιογράφοι απομακρύνθηκαν. Εγχώριοι ραδιοτηλεοπτικοί σταθμοί τιμωρήθηκαν με πρόστιμα και αναστολές. Το κοινό δεν αποσύρθηκε, αναδρομολογήθηκε. Καθώς το χάσμα ανάμεσα στη βιωμένη πραγματικότητα και την επίσημη αφήγηση διευρύνθηκε, έπαψε να κατευνάζει και άρχισε να κινητοποιεί. Το Ιράν κατέκτησε αυτό το χάσμα εδώ και καιρό. Η Τουρκία ανακαλύπτει ότι μπορεί να παράγει ορμή αντί να την καταστέλλει.
Υπάρχει μια εξωτερική επιβεβαίωση αυτής της ευαλωτότητας, και βρίσκεται εκτός των συνόρων της Τουρκίας αλλά όχι εκτός του ελέγχου της: το κατεχόμενο βόρειο τμήμα της Κύπρου. Η αντιμετώπιση της κατεχόμενης περιοχής ως αποσπασμένης από τις εσωτερικές δυναμικές της Τουρκίας είναι ένα επίμονο αναλυτικό σφάλμα. Είναι πολιτισμικά και γλωσσικά κοντά στην Τουρκία, οικονομικά εξαρτημένη από την Άγκυρα και πολιτικά υποτελής — περισσότερο μετρητής πίεσης παρά περιφερειακή αρένα.
Όταν φυλακίστηκε ο Ιμάμογλου, εκδηλώσεις αλληλεγγύης εμφανίστηκαν σχεδόν αμέσως στην κατεχόμενη περιοχή, υπογραμμίζοντας πώς η εσωτερική κρίση της Τουρκίας ταξιδεύει μέσω δικτύων ταυτότητας, γλώσσας και μέσων που διαμορφώθηκαν από δεκαετίες ελέγχου. Η αντιπαράθεση γύρω από τα ακαδημαϊκά προσόντα —συμπεριλαμβανομένης της ανάκλησης πανεπιστημιακού διπλώματος συνδεδεμένου με ιδρύματα που λειτουργούν υπό κατοχή— αποκάλυψε μια βαθύτερη ευαλωτότητα. Η κατεχόμενη περιοχή λειτουργεί ως χώρος όπου νομιμότητα, πατρωνία και πολιτική σκοπιμότητα συγκρούονται, και όπου διαδικαστικοί ελιγμοί που μπορεί να εξομαλύνονται στο εσωτερικό της Τουρκίας γίνονται ορατοί και αμφισβητήσιμοι όταν διαχέονται προς τα έξω.
Ταυτόχρονα, οι Τουρκοκύπριοι αντέδρασαν σε πολιτιστικές και εκπαιδευτικές παρεμβάσεις που επιβλήθηκαν από την Άγκυρα. Μαζικές διαμαρτυρίες κατά των προσπαθειών αναδιαμόρφωσης της κοσμικής εκπαίδευσης έπληξαν ευθέως τον ιδεολογικό πυρήνα του κυβερνώντος συνασπισμού της Τουρκίας. Η υποτιμητική αντίδραση της Άγκυρας επιτάχυνε το αποτέλεσμα. Όταν μια τουρκόφωνη κοινωνία που ζει υπό στρατιωτικό έλεγχο απορρίπτει ανοιχτά την κοινωνική μηχανική, το αφήγημα της φυσικής ευθυγράμμισης αποκτά ρήγματα, και το κοινό στο εσωτερικό της Τουρκίας το αντιλαμβάνεται.
Έπειτα, η κάλπη έδωσε την ετυμηγορία της. Η ήττα της ηγεσίας που ευθυγραμμιζόταν με την Άγκυρα στην κατεχόμενη περιοχή και η εκλογή μιας φυσιογνωμίας που ταυτίζεται με αναπροσανατολισμό διαβάστηκαν ευρέως ως αποδοκιμασία της επιβαλλόμενης πολιτικής. Η επόμενη ημέρα αποκάλυψε ανοιχτή διαφωνία εντός του κυβερνώντος μπλοκ της Τουρκίας για το τι αντιπροσωπεύει η περιοχή. Ο πραγματισμός συγκρούστηκε με την προσαρτησιακή ρητορική. Όταν συνασπισμοί διαφωνούν δημόσια για την κυριαρχία σε μια κατεχόμενη περιοχή, δεν προβάλλουν αυτοπεποίθηση. Αποκαλύπτουν πίεση.
Γι’ αυτό παρόμοια αναταραχή μπορεί να κινηθεί ταχύτερα στην Τουρκία απ’ ό,τι στο Ιράν, ακόμη κι αν οι δρόμοι του Ιράν φαίνονται πιο δραματικοί. Το σύστημα του Ιράν έχει σχεδιαστεί να επιβιώνει χωρίς συναίνεση. Αντικαθιστά τη νομιμοποίηση με εξαναγκασμό και βασίζεται σε δομές χτισμένες για συνθήκες πολιορκίας. Το σύστημα της Τουρκίας εξακολουθεί να επικαλείται συναίνεση — δικαστήρια, εκλογές, νομιμότητα — ακόμη κι ενώ τα καμπυλώνει. Όταν αυτή η αξίωση καταρρεύσει, το καθεστώς χάνει το πολυτιμότερο περιουσιακό του στοιχείο: την πίστη ότι η αλλαγή είναι δυνατή χωρίς ρήξη. Στο Ιράν, η αγριότητα αναμένεται. Στην Τουρκία, η χειραγώγηση βιώνεται ως κλοπή. Αυτή η διαφορά συμπιέζει τα χρονοδιαγράμματα.
Η Τουρκία αντιμετωπίζει επίσης έναν πιο οξύ οικονομικό βρόχο ανάδρασης. Η Τεχεράνη μπορεί να αποδίδει την αποτυχία στις κυρώσεις και να αντέχει τη στέρηση. Η Άγκυρα κρίνεται αμέσως. Οι αγορές αντιδρούν από τη μια νύχτα στην άλλη. Οι ελίτ αναπροσανατολίζονται. Οι πιστοί σωπαίνουν. Οι αναποφάσιστοι αλλάζουν θέση. Οι διαχειριστές σχεδιάζουν τη συνέχεια χωρίς το κέντρο. Τα καθεστώτα σπάνια πέφτουν επειδή οι διαδηλωτές κερδίζουν τις συγκρούσεις. Πέφτουν επειδή οι εσωτερικοί παράγοντες αποφασίζουν ότι το μέλλον είναι ασφαλέστερο αλλού.
Υπάρχει ακόμη μία ασυμμετρία. Η αντιπολίτευση του Ιράν είναι θαρραλέα αλλά διάχυτη, επιτρέποντας κατακερματισμό μέσω στοχευμένης πίεσης. Η καταστολή στην Τουρκία δημιούργησε ένα ενιαίο σημείο εστίασης — ένα πρόσωπο, μια πόλη, ένα αξίωμα και ένα σαφές θεσμικό ερώτημα. Αυτή η σαφήνεια επιτρέπει τη συγκρότηση συμμαχιών πέρα από ιδεολογικές γραμμές και μετατρέπει το παράπονο σε ευθυγράμμιση.
Το Ιράν σήμερα βιώνει την εκδοχή αυτού του απολογισμού μέσω του νομίσματος. Η Τουρκία έχει ήδη γευτεί την εκδοχή της κάλπης. Η παραλληλία ανάμεσα στην Τεχεράνη και την Άγκυρα δεν είναι ιδεολογία ή πίστη, αλλά το κούφωμα της διακυβέρνησης σε παράσταση — το κέρδος της αφήγησης της ημέρας ενώ η προβλεψιμότητα καταρρέει. Όταν τα συστήματα χάνουν την προβλεψιμότητα, οι κοινωνίες αυτοσχεδιάζουν. Αποθηκεύουν. Αποσύρονται. Απεργούν. Μεταναστεύουν. Χλευάζουν. Σταματούν να συνεργάζονται. Έτσι αρχίζουν να πέφτουν τα καθεστώτα.
Το σύστημα του Ιράν μπορεί να αντέξει αυτό το κύμα επειδή έχει χτιστεί για απομόνωση και εξαναγκασμό, αλλά η επιβίωσή του δεν είναι προβλέψιμη. Στιγμές εσωτερικής πίεσης συχνά δελεάζουν τα καθεστώτα να κοιτάξουν προς τα έξω, αναζητώντας συνοχή μέσω αντιπαράθεσης και ενότητα μέσω δαιμονοποίησης εξωτερικών εχθρών. Το αν τέτοιες κινήσεις σταθεροποιούν ένα σύστημα ή επιταχύνουν τη φθορά του δεν είναι ποτέ σαφές. Στην περίπτωση της Τουρκίας, ωστόσο, περαιτέρω κλιμάκωση της αναταραχής σε συνδυασμό με πρόσθετη ζημιά στη δημοκρατική νομιμοποίηση θα επιτάχυνε πιθανότερα την κατάρρευση παρά θα την απέτρεπε. Εξακολουθεί να εξαρτάται από μια λειτουργική οικονομία, μια αξιόπιστη επίκληση στη νομιμότητα και μια πειστική αφήγηση συναίνεσης. Κλείστε αυτές τις εξόδους και η πίεση αυξάνεται ταχύτερα απ’ όσο μπορεί να τη συγκρατήσει ο φόβος.