Η κλιμακούμενη κρίση στο Ιράν και οι απειλές των ΗΠΑ για στρατιωτική επέμβαση, επαναφέρουν σενάρια αποσταθεροποίησης ή ακόμη και κατάρρευσης του θεοκρατικού Ισλαμικού καθεστώτος. Αν και σε δυτικές πρωτεύουσες μια τέτοια εξέλιξη συχνά αντιμετωπίζεται ως ευκαιρία γεωπολιτικής αναδιάταξης, για την Τουρκία το ενδεχόμενο αυτό γεννά περισσότερους κινδύνους παρά οφέλη.
Οι διαδηλώσεις στο Ιράν τροφοδοτούνται από οικονομική ασφυξία, υψηλό πληθωρισμό και συσσωρευμένες κοινωνικές πιέσεις, με τον Ανώτατο Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ να αποδίδει τις αναταραχές σε ξένη υποκίνηση. Αναλύσεις διεθνών δεξαμενών σκέψης συγκλίνουν στο ότι το καθεστώς βασίζεται στους Φρουρούς της Επανάστασης για να διατηρήσει τον έλεγχο, χωρίς ωστόσο να καταγράφονται μέχρι στιγμής μαζικές αποστασίες στον στρατό που θα προμήνυαν άμεση κατάρρευση.
Ο κουρδικός παράγοντας ως υπαρξιακή ανησυχία για Άγκυρα
Για την Τουρκία, το μεγαλύτερο ρίσκο αφορά την ενίσχυση των κουρδικών κινημάτων στο δυτικό και βορειοδυτικό Ιράν. Η Άγκυρα φοβάται ότι μια αποδυνάμωση της Τεχεράνης θα δημιουργούσε ένα συνεχές «κουρδικό τόξο» από το Ιράν, μέσω του Ιράκ και της Συρίας, μέχρι τα τουρκικά σύνορα. Ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να αναζωπυρώσει και την εσωτερική κουρδική δυναμική στην Τουρκία, μετατρέποντας την ιρανική κρίση σε άμεση απειλή εθνικής ασφάλειας.
Γεωγραφία και ταυτότητα: Μια δομική αντιπαλότητα
Η ανησυχία της Άγκυρας δεν περιορίζεται στην ασφάλεια. Η γεωγραφική εγγύτητα καθιστά το Ιράν «στρατηγικό βάθος» για την Τουρκία, αλλά και φυσικό της ανταγωνιστή. Ένα μετα-θεοκρατικό Ιράν, στραμμένο προς τη Δύση και πρόθυμο να αποκαταστήσει σχέσεις με τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, θα άλλαζε τις ισορροπίες σε μια περιοχή όπου η Τουρκία επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη Δύση και τις ευρασιατικές δυνάμεις.
Παράλληλα, μια νέα ιρανική ταυτότητα που θα αντλεί όχι μόνο από το σιιτικό Ισλάμ αλλά και από την προϊσλαμική περσική κληρονομιά θα μπορούσε να καταστήσει το Ιράν ιδεολογικά και πολιτισμικά πιο ελκυστικό σε γειτονικές περιοχές, περιορίζοντας τον χώρο επιρροής της Τουρκίας.
Οικονομία, ενέργεια και ο φόβος της αποσταθεροποίησης
Η Τουρκία διατηρεί σημαντικούς οικονομικούς και ενεργειακούς δεσμούς με το Ιράν, ιδίως στον τομέα του φυσικού αερίου. Μια κατάρρευση του καθεστώτος θα μπορούσε να διακόψει αυτές τις ροές, προκαλώντας ενεργειακή ανασφάλεια και νέες πιέσεις στις τιμές. Ταυτόχρονα, η Άγκυρα ανησυχεί για μαζικές προσφυγικές ροές, σε μια χώρα που ήδη φιλοξενεί εκατομμύρια εκτοπισμένους από τη Συρία.Περιορισμένα και αβέβαια γεωπολιτικά οφέλη
Αναλυτές αναγνωρίζουν ότι μια εξασθένηση της ιρανικής επιρροής θα μπορούσε να ανοίξει χώρο για την Τουρκία στον Καύκασο και την Κεντρική Ασία. Ωστόσο, τα πιθανά οφέλη συνοδεύονται από μεγάλες αβεβαιότητες και προϋποθέτουν ότι η αστάθεια θα παραμείνει εντός των ιρανικών συνόρων, κάτι που θεωρείται μάλλον απίθανο.
Η στάση της Άγκυρας και οι διπλωματικοί χειρισμοί
Η τουρκική διπλωματία, με τον Υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, κινείται προσεκτικά, αποφεύγοντας ανοιχτή στήριξη των διαδηλώσεων και προτάσσοντας τη σταθερότητα και την εδαφική ακεραιότητα του Ιράν. Το μήνυμα της Άγκυρας προς εταίρους και συμμάχους είναι σαφές: μια ανεξέλεγκτη αλλαγή καθεστώτος μπορεί να αποδειχθεί πιο αποσταθεροποιητική από το υφιστάμενο status quo.
Ένα επικίνδυνο στοίχημα για την περιοχή
Συνολικά, η πιθανή κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος δεν συνιστά για την Τουρκία μια καθαρή γεωπολιτική νίκη. Αντιθέτως, συνδυάζει τον κίνδυνο κουρδικής αναζωπύρωσης, οικονομικής και ενεργειακής αναταραχής, προσφυγικών πιέσεων και ανάδυσης ενός νέου, ισχυρού περιφερειακού ανταγωνιστή. Για την Άγκυρα, ένα προβλέψιμο έστω και δύσκολο, Ιράν παραμένει προς το παρόν λιγότερο επικίνδυνο από το άγνωστο που θα έφερνε μια βίαιη αλλαγή καθεστώτος.