Τι αναφέρει σύμβουλος του Ερντογάν
«Η γεωγραφία είναι όπλο». Πρόκειται για μια φράση που εδώ και χρόνια βρίσκεται στον πυρήνα της σκέψης μου. Όταν εξετάζω την Τουρκία, την περιοχή στην οποία ζούμε και τον κόσμο γενικότερα, θεωρώ βασική αρχή να ερμηνεύω τα γεγονότα μέσα από τη δύναμη της γεωγραφίας και τη μοίρα των εθνών.
Μέσα από αυτή την οπτική, αντιλήφθηκα ότι η εικόνα που διαμορφώνεται δεν αντικατοπτρίζει μόνο το παρόν και τις ευκαιρίες της Τουρκίας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η γεωγραφία διαμόρφωσε την πολιτική ιστορία, επηρεάζει το μέλλον και καθορίζει την πορεία που ακολουθούμε.
Σε μια χώρα όπως η Τουρκία, όπου κυριαρχούν οι καθημερινές πολιτικές αντιπαραθέσεις, αυτή η προσέγγιση, που εμπεριέχει τους κώδικες αιώνων ιστορίας, δυστυχώς δεν λαμβάνει την προσοχή που της αξίζει. Αντί να προχωρούμε με βάση αυτή τη σαφή και απλή πραγματικότητα, συχνά χανόμαστε σε πολύπλοκες αναλύσεις και αδιέξοδες συζητήσεις που θολώνουν τη σκέψη. Σπάνια αξιοποιούμε αυτές τις αδιαμφισβήτητες αλήθειες όταν καλούμαστε να χαράξουμε την πορεία της σύγχρονης Τουρκίας.
Τουρκία – Σαουδική Αραβία: Από την Ανατολία μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα
Πριν από δύο ημέρες, η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία υπέγραψαν συμφωνία για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής που θα συνδέει την Τουρκία με τη Συρία, την Ιορδανία και τη Σαουδική Αραβία.
Η συμφωνία αυτή, η οποία περιλαμβάνει και την ανοικοδόμηση της Συρίας, δεν περιορίζεται σε ένα εμπορικό εγχείρημα αξίας εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό βήμα προς μια βαθύτερη γεωγραφική και οικονομική ενοποίηση της περιοχής.
Μετά το σχέδιο του Νότιου Διαδρόμου που συνδέει την Τουρκία με τον Περσικό Κόλπο, το νέο αυτό έργο θα ενώσει την Τουρκία και την Αραβική Χερσόνησο μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα. Παράλληλα, οι συνεργασίες που έχει αναπτύξει η Άγκυρα στην ανατολική πλευρά της Ερυθράς Θάλασσας με χώρες όπως η Σομαλία και το Σουδάν συνδέονται πλέον με τον αραβικό κορμό της περιοχής.
Συνδέοντας ηπείρους και θάλασσες
Η περιοχή που εκτείνεται από την Ερυθρά Θάλασσα και τον Περσικό Κόλπο έως την Ανατολία μετατρέπεται σταδιακά σε μια ενιαία οικονομική λεκάνη. Πέρα όμως από την οικονομία, γίνονται και τα πρώτα βήματα για έναν ευρύτερο γεωπολιτικό και αμυντικό σχεδιασμό.
Μπορούμε πλέον να μιλάμε για τη δημιουργία μιας οικονομικής ζώνης που εκτείνεται από τα σύνορα του Ιράν μέχρι την Ανατολική Αφρική και περιλαμβάνει τη Μεσόγειο, τη Μαύρη Θάλασσα, την Ερυθρά Θάλασσα, τον Περσικό Κόλπο και τον Ινδικό Ωκεανό.
Αν επεκτείνουμε ακόμη περισσότερο αυτή την εικόνα, βλέπουμε τον λεγόμενο «Μεσαίο Διάδρομο» να εξελίσσεται σε μία από τις σημαντικότερες εμπορικές και μεταφορικές αρτηρίες του πλανήτη, συνδέοντας την Κίνα με το Λονδίνο και αποτελώντας ενδεχομένως τη βασική δίοδο επικοινωνίας μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Παρότι ο διάδρομος αυτός ξεκινά από την Κίνα και φτάνει έως τη Βρετανία, οι βασικοί του σταθμοί βρίσκονται στον τουρκικό και τουρκογενή γεωγραφικό χώρο. Η Κεντρική Ασία, ο Καύκασος και η Ανατολία αποτελούν, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, τη ραχοκοκαλιά του εγχειρήματος.
Δύο αιώνες συγκρούσεων και ανταγωνισμών
Έξι από τους οκτώ σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους και διώρυγες του κόσμου βρίσκονται σε αυτό που ο συγγραφέας αποκαλεί «δική μας γεωγραφία». Το ίδιο ισχύει και για τους περισσότερους χερσαίους εμπορικούς διαδρόμους.
Η περιοχή αυτή, στην οποία ζουν κυρίως μουσουλμανικοί πληθυσμοί, θεωρείται ότι αποτελεί τον γεωπολιτικό άξονα του πλανήτη. Δεν είναι σημαντική μόνο λόγω των φυσικών πόρων ή της οικονομικής της αξίας, αλλά και επειδή οι περισσότερες κλασικές γεωπολιτικές θεωρίες βασίζονται στη στρατηγική σημασία αυτής της ζώνης.
Κατά την άποψη του αρθρογράφου, τα τελευταία διακόσια χρόνια η περιοχή αυτή υπήρξε πεδίο ανταγωνισμών, διαμελισμών και συγκρούσεων. Υποστηρίζει μάλιστα ότι οι δυτικές δυνάμεις διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της κατάστασης, οδηγώντας την περιοχή σε μακροχρόνια αποσταθεροποίηση και κρίσεις.
Για τον ίδιο, η κατανόηση της γεωγραφίας δεν αποτελεί απλώς ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά το κλειδί για την ερμηνεία των σημερινών εξελίξεων και των στρατηγικών επιλογών που θα καθορίσουν το μέλλον της Τουρκίας και της ευρύτερης περιοχής.
Η «καταστροφή της γεωγραφίας» και η «οικοδόμηση της γεωγραφίας» – Δύο αιώνες σύγκρουσης
Η Ευρώπη και αργότερα οι Ηνωμένες Πολιτείες γνώριζαν ότι η κυριαρχία σε αυτή τη γεωγραφική ζώνη αποτελούσε προϋπόθεση για την παγκόσμια ισχύ. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, οι λαοί της περιοχής οδηγήθηκαν σε μια μακρά περίοδο συγκρούσεων, επεμβάσεων και ανακατατάξεων, οι οποίες, κατά τον αρθρογράφο, επηρέασαν όχι μόνο τα κράτη αλλά και τον τρόπο σκέψης των ίδιων των κοινωνιών.
Κατά την άποψή του, το Ισραήλ συνεχίζει σήμερα αυτή την παράδοση, προκαλώντας αποσταθεροποίηση σε ένα ευρύ γεωγραφικό τόξο μέσω στρατιωτικών επιχειρήσεων και παρεμβάσεων που παρουσιάζονται ως υπεράσπιση των συμφερόντων της Δύσης.
Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι εδώ και δύο αιώνες βρίσκεται σε εξέλιξη μια διαρκής αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο αντίθετες λογικές: την «καταστροφή της γεωγραφίας» και την «οικοδόμηση της γεωγραφίας». Κατά την εκτίμησή του, οι χώρες της περιοχής δεν είχαν τη δύναμη να επηρεάσουν ουσιαστικά αυτή τη σύγκρουση, καθώς είχαν χάσει την πολιτική και στρατηγική τους ισχύ.
«Η ιστορία αλλάζει και μαζί της αλλάζει η γεωγραφία»
Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, οι παγκόσμιες ισορροπίες μεταβάλλονται ραγδαία. Υποστηρίζει ότι η Δύση χάνει σταδιακά την κυριαρχία της, ενώ νέες δυνάμεις αναδύονται σε διάφορα σημεία του κόσμου.
Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, παρουσιάζει την Τουρκία ως μία από τις χώρες που αποκτούν αυξανόμενη γεωπολιτική επιρροή και θεωρεί ότι οι επόμενες δεκαετίες θα σηματοδοτήσουν μια ριζική αναδιάταξη των ισορροπιών που επικράτησαν τα τελευταία διακόσια χρόνια.
Κατά τον ίδιο, η αντιπαράθεση ανάμεσα στη «γεωγραφική καταστροφή», την οποία αποδίδει στη Δύση και το Ισραήλ, και στη «γεωγραφική οικοδόμηση», την οποία θεωρεί ότι εκφράζει η Τουρκία, θα καθορίσει το μέλλον της περιοχής.
Οι περιφερειακές πρωτοβουλίες της Άγκυρας
Ο αρθρογράφος υποστηρίζει ότι το Ισραήλ αντιδρά σε κάθε πρωτοβουλία της Τουρκίας που αποσκοπεί στη δημιουργία νέων περιφερειακών συνεργασιών και οικονομικών διαδρόμων.
Αναφέρεται σε σχέδια όπως ο «Μεσαίος Διάδρομος», ο «Νότιος Διάδρομος», η σιδηροδρομική σύνδεση με τον αραβικό κόσμο, η ενοποίηση των μεταφορικών αξόνων Συρίας και Λιβάνου, η διασύνδεση Ανατολίας και Κεντρικής Ασίας, καθώς και οι πρωτοβουλίες που συνδέουν τη Μεσόγειο, την Ερυθρά Θάλασσα, τη Μαύρη Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό.
Κατά την εκτίμησή του, οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν ένα νέο γεωγραφικό δίκτυο συνεργασιών που βασίζεται στην οικονομική διασύνδεση και στις κοινές υποδομές.
«Το μεγαλύτερο σχέδιο του 21ου αιώνα»
Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει αυτές τις πρωτοβουλίες ως το σημαντικότερο γεωπολιτικό σχέδιο του 21ου αιώνα.
Όπως υποστηρίζει, στόχος είναι η επαναφορά της περιοχής στον ιστορικό της ρόλο ως κέντρου εμπορίου, ισχύος και πολιτισμού, μέσω της δημιουργίας νέων δικτύων μεταφορών, ενεργειακών διαδρόμων και οικονομικής συνεργασίας.
Στο πλαίσιο αυτό, θεωρεί ότι τα κράτη του αραβικού κόσμου αναζητούν νέες οδούς για τη διοχέτευση των ενεργειακών και οικονομικών τους πόρων προς τις διεθνείς αγορές, επιδιώκοντας μεγαλύτερη σταθερότητα και ανεξαρτησία.
Κατά τον αρθρογράφο, οι πρωτοβουλίες αυτές δεν περιορίζονται σε οικονομικά οφέλη, αλλά συνδέονται με την οικοδόμηση πολιτικής και στρατηγικής ισχύος για τις επόμενες δεκαετίες.
Ένα νέο γεωπολιτικό όραμα
Κλείνοντας την ανάλυσή του, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η Τουρκία καλεί τις χώρες της περιοχής να προστατεύσουν τους πόρους και την κυριαρχία τους, προωθώντας ένα νέο μοντέλο συνεργασίας που εκτείνεται από την Κίνα και την Κεντρική Ασία έως τη Νότια Ασία, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική.
Παρουσιάζει τη διαδικασία αυτή ως μια μορφή «γεωγραφικής παγκοσμιοποίησης», η οποία, κατά την άποψή του, θα επηρεάσει βαθιά τις διεθνείς ισορροπίες και θα καθορίσει την πορεία της περιοχής για τους επόμενους αιώνες.
Τέλος, εκτιμά ότι η Τουρκία βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική ευκαιρία να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας, σε μια περίοδο που χαρακτηρίζει ως μία από τις σημαντικότερες καμπές των τελευταίων δύο αιώνων.