Η συζήτηση που ξανάρχισε στην Ευρώπη για τις ενεργειακές οδούς της Ανατολικής Μεσογείου δεν έδειξε σημεία για επαναφορά στο προσκήνιο τον αγωγό EastMed, ωστόσο, η κρίση στο Στενό του Ορμούζ έχει αλλάξει την πολιτική αξία του έργου που παρέμεινε στα συρτάρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης εδώ και αρκετά χρόνια.
Στην άτυπη σύνοδο κορυφής που πραγματοποιήθηκε στην Κύπρο στις 23-24 Απριλίου, οι ηγέτες της ΕΕ επικεντρώθηκαν στις επιπτώσεις της διαταραχής του Στενού του Ορμούζ στην ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ήδη κινηθεί μια μέρα νωρίτερα, παρουσιάζοντας το πακέτο AccelerateEU ως απάντηση στο σοκ στις παγκόσμιες ενεργειακές ροές.
Το πακέτο δεν αναβιώνει τον EastMed ονομαστικά, ωστόσο το έργο παραμένει καταχωρημένο σε επίσημα έγγραφα της ΕΕ ως Έργο Κοινού Ενδιαφέροντος, διατηρώντας τη θέση του στο μακροπρόθεσμο πλαίσιο υποδομών του μπλοκ, ακόμη και ελλείψει τελικής επενδυτικής απόφασης.
Αυτή η θεσμική συνέχεια έχει σημασία επειδή διαχωρίζει την πολιτική σημασία του EastMed από την εμπορική του πραγματικότητα.
Θεωρείται ως μέρος της ενεργειακής ασφάλειας
Ο αγωγός δεν έχει προχωρήσει στην κατασκευή, αλλά δεν έχει αφαιρεθεί ούτε από τον στρατηγικό σχεδιασμό της ΕΕ, αφήνοντάς τον διαθέσιμο ως σημείο αναφοράς κάθε φορά που εντείνονται οι συζητήσεις για την ενεργειακή ασφάλεια.
Η αναστάτωση στο Στενό του Ορμούζ έκανε ακριβώς αυτό. Αφαιρώντας ένα σημαντικό μερίδιο των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και LNG από την κυκλοφορία και εκθέτοντας την εξάρτηση της Ευρώπης από τις θαλάσσιες οδούς διαμετακόμισης, η κρίση έχει στρέψει την προσοχή πίσω σε διαδρόμους εφοδιασμού που μειώνουν την έκθεση σε σημεία συμφόρησης.
Το φυσικό αέριο της Ανατολικής Μεσογείου πληροί αυτήν την απαίτηση με τρόπο που δεν πληρούν οι εισαγωγές LNG από τον Κόλπο, καθώς οι αγωγοί από τα ισραηλινά και κυπριακά κοιτάσματα είναι ελεύθερα από το Ορμούζ, είναι ελεύθερα από τη Διώρυγα του Σουέζ και θα παρείχαν φυσικό αέριο απευθείας στο ευρωπαϊκό σύστημα.
Θα παρακαμφθεί και το τουρκο-λιβυκό μνημόνιο;
Εδώ είναι που η συζήτηση τέμνεται με τη γεωγραφία. Οποιοσδήποτε αγωγός ακολουθεί αυτή τη λογική παρακάμπτει επίσης το τουρκικό έδαφος, ένας παράγοντας που έχει διαμορφώσει τη συζήτηση για τον EastMed από την αρχή.
Η διαδρομή του έργου, όπως ορίζεται στη διακυβερνητική συμφωνία του 2020 μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, διασχίζει θαλάσσιες ζώνες που η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει ως αποκλειστικά ανήκουσες σε αυτά τα κράτη, θέτοντας νομικές και πολιτικές αντιρρήσεις στο επίκεντρο του ζητήματος των υποδομών.
Η Τουρκία έχει διατηρήσει μια σταθερή θέση σε αυτό το ζήτημα, υποστηρίζοντας ότι τόσο η Άγκυρα όσο και οι Τουρκοκύπριοι έχουν δικαιώματα επί των πόρων της Ανατολικής Μεσογείου και απορρίπτοντας μονομερείς ισχυρισμούς οριοθέτησης που υποστηρίζουν την προβλεπόμενη διαδρομή του αγωγού.
Το ναυτιλιακό μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης που υπογράφηκε το 2019 σχεδιάστηκε εν μέρει για να αμφισβητήσει αυτή τη γεωμετρία, δημιουργώντας έναν νομικό αντι-χάρτη που τέμνει τον σχεδιαζόμενο διάδρομο EastMed.
Ταυτόχρονα, η Τουρκία παραμένει βασικό κράτος διέλευσης στον Νότιο Διάδρομο Φυσικού Αερίου, μεταφέροντας φυσικό αέριο από το Αζερμπαϊτζάν στην Ευρώπη.
Οποιαδήποτε υποδομή που μεταφέρει φυσικό αέριο από την Ανατολική Μεσόγειο στις ευρωπαϊκές αγορές χωρίς να διασχίζει το τουρκικό έδαφος αναπόφευκτα μειώνει την επιρροή της Άγκυρας ως ενεργειακού κόμβου, δίνοντας στη συζήτηση για την παράκαμψη μια δομική διάσταση που εκτείνεται πέρα από τον ίδιο τον αγωγό.
Ωστόσο, οι εμπορικοί περιορισμοί του έργου δεν έχουν αλλάξει. Οι προκλήσεις της μηχανικής σε μεγάλα ύδατα συνεχίζουν να αυξάνουν το κόστος, οι μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις για την αγορά φυσικού αερίου παραμένουν αβέβαιες σε μια αγορά που διαμορφώνεται από στόχους απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές, και η απουσία τελικής επενδυτικής απόφασης αντικατοπτρίζει την απροθυμία των ιδιωτικών φορέων να δεσμευτούν σε ένα έργο που εκτίθεται τόσο σε αγοραίο όσο και σε πολιτικό κίνδυνο.
Αυτό που έχει εξελιχθεί είναι ο τρόπος με τον οποίο συζητείται ο αγωγός EastMed.
Αντί για έναν ενιαίο αγωγό μεγάλης κλίμακας, η ιδέα αντικατοπτρίζεται ολοένα και περισσότερο σε ένα δίκτυο μικρότερων στοιχείων υποδομής, συμπεριλαμβανομένων των ρυθμίσεων εξαγωγής ΥΦΑ μέσω της Αιγύπτου και των διασυνδέσεων ηλεκτρικής ενέργειας που συνδέουν το Ισραήλ, την Κύπρο και την Ελλάδα με το ευρωπαϊκό δίκτυο.
Αυτά τα έργα αναπαράγουν τη στρατηγική λειτουργία του EastMed σε κατανεμημένη μορφή, μειώνοντας την εξάρτηση από μία μόνο επενδυτική απόφαση, ενώ παράλληλα προωθούν τον ίδιο στόχο της διαφοροποίησης των οδών.
Το αποτέλεσμα είναι μια πολυεπίπεδη πραγματικότητα στην οποία ο EastMed υπάρχει ταυτόχρονα ως αδρανής αγωγός, ως ενεργό σημείο αναφοράς πολιτικής και ως μια ευρύτερη αρχιτεκτονική λογική που διαμορφώνει την περιφερειακή ενεργειακή συνεργασία.
Η κρίση του Ορμούζ ενίσχυσε αυτή τη λογική, υπογραμμίζοντας τους κινδύνους που συνδέονται με την εξάρτηση από τη θάλασσα, αλλά δεν έχει επιλύσει τα υποκείμενα εμπόδια που εμπόδισαν τον αγωγό να προχωρήσει.
Υπό αυτή την έννοια, η τρέχουσα στιγμή δεν σηματοδοτεί τόσο την επιστροφή του EastMed όσο μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αποτιμάται.
Ένα έργο που κάποτε αμφισβητούνταν για οικονομικούς λόγους επανεξετάζεται τώρα από στρατηγικούς όρους, καθώς η Ευρώπη σταθμίζει το κόστος των υποδομών έναντι των κινδύνων που ενυπάρχουν στον υπάρχοντα ενεργειακό της χάρτη, καταλήγει το τουρκικό δημοσίευμα.