Καθώς η ένταση στη Μέση Ανατολή κλιμακώνεται και αυξάνονται οι ανησυχίες για πιθανή διάχυση της αστάθειας στην ανατολική Μεσόγειο, επανέρχεται στο προσκήνιο το ζήτημα της πολιτικής προστασίας και της ετοιμότητας των κρατών σε περίπτωση ευρύτερης σύρραξης.
Στο πλαίσιο αυτό, αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον για τα καταφύγια που υπάρχουν στην Ελλάδα, πολλά από τα οποία χρονολογούνται σχεδόν έναν αιώνα πίσω. Η συζήτηση επανέρχεται με αφορμή την ανάγκη επανεξέτασης της λειτουργικότητας και της διαθεσιμότητάς τους σε συνθήκες κρίσης.
Ήδη από το 1936, ο τότε πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς, προβλέποντας την αυξανόμενη διεθνή ένταση που θα οδηγούσε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είχε θεσπίσει την υποχρεωτική κατασκευή χώρων ασφαλείας και καταφυγίων σε κάθε νέο κτήριο με περισσότερους από δύο ορόφους. Η απόφαση αυτή οδήγησε στη δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου προστασίας, με περίπου 12.000 καταφύγια να κατασκευάζονται στην Αθήνα.
Από αυτά, περίπου 5.500 βρίσκονται σε ιδιωτική ιδιοκτησία — κάτω από πολυκατοικίες, κατοικίες και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Αν και το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο καταργήθηκε το 1956, πολλοί από αυτούς τους χώρους εξακολουθούν να υπάρχουν μέχρι σήμερα, κρυμμένοι κάτω από δρόμους και λόφους της πρωτεύουσας.
Δείτε τον χάρτη με όλα τα σημεία συγκέντρωσης σε περίπτωση κινδύνου.
Η σημερινή κατάσταση των καταφυγίων
Το κρίσιμο ερώτημα είναι πόσα από αυτά τα καταφύγια παραμένουν ενεργά. Σε απάντηση σχετικής ερώτησης στη Βουλή, τον Νοέμβριο του 2025, ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη Ιωάννης Λαμπρόπουλος παρουσίασε τα επίσημα στοιχεία για την κατάσταση των καταφυγίων στη χώρα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που κατατέθηκαν, «κατά την τρέχουσα χρονική περίοδο, σε όλες τις Περιφερειακές Ενότητες της Ελλάδας έχουν χαρακτηριστεί ως καταφύγια 2.892 χώροι, συνολικής χωρητικότητας 1.981.514 ατόμων, με δυνατότητα αύξησης της χωρητικότητας έως και κατά 30%». Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν το μέγεθος του δικτύου που εξακολουθεί να υπάρχει, έστω και με διαφορετικό βαθμό ετοιμότητας.
Η ευθύνη για τη λειτουργικότητα των χώρων αυτών κατανέμεται μεταξύ Τοπικής Αυτοδιοίκησης και ιδιωτών. Οι δήμοι και οι περιφέρειες είναι αρμόδιοι για τη συντήρηση των δημόσιων καταφυγίων, ενώ οι ιδιοκτήτες ιδιωτικών εγκαταστάσεων οφείλουν να διασφαλίζουν τη δυνατότητα επιχειρησιακής λειτουργίας μέσα σε 24 ώρες, εφόσον απαιτηθεί.
Τα ιστορικά καταφύγια της Αθήνας
Παρά την ιστορική τους αξία, αρκετά από τα παλαιά καταφύγια της Αθήνας δεν χρησιμοποιούνται πλέον για τον αρχικό τους σκοπό. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν αλλάξει χρήση, ενώ άλλα παραμένουν κλειστά και αναξιοποίητα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το καταφύγιο κάτω από το Μέγαρο της Βουλής των Ελλήνων, το οποίο από το 2.000 έχει μετατραπεί σε υπόγειο χώρο στάθμευσης πέντε επιπέδων, υπενθυμίζοντας τη μεταμόρφωση της πόλης και την ανάγκη επαναξιολόγησης της πολιτικής προστασίας στη σύγχρονη εποχή.