Οι προσπάθειες του Ιράν να καταστείλει ένα κύμα αντικυβερνητικών διαδηλώσεων έχουν περιπλακεί από την απειλή του Ντόναλντ Τραμπ να επέμβει υπέρ των διαδηλωτών, μια προειδοποίηση που υπογραμμίστηκε έντονα από την επακόλουθη σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, από τις ΗΠΑ, σύμφωνα με αξιωματούχους και πηγές με γνώση των εξελίξεων τη Δευτέρα.
Μία ημέρα πριν οι αμερικανικές ειδικές δυνάμεις συλλάβουν τον Μαδούρο και τη σύζυγό του, στις 3 Ιανουαρίου, και τους μεταφέρουν αεροπορικώς στη Νέα Υόρκη, ο πρόεδρος των ΗΠΑ είχε προειδοποιήσει σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι αν η ιρανική ηγεσία σκότωνε διαδηλωτές που έχουν βγει στους δρόμους από τις 28 Δεκεμβρίου, οι ΗΠΑ «θα έρθουν να τους σώσουν». Τουλάχιστον 17 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους μέχρι στιγμής.
Οι επιλογές της Τεχεράνης έχουν περιοριστεί από τις απειλές του Τραμπ και από μια μακροχρόνια οικονομική κρίση που επιδεινώθηκε μετά τις επιθέσεις του Ισραήλ, με τη συμμετοχή των ΗΠΑ, κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας τον Ιούνιο, σε έναν πόλεμο διάρκειας 12 ημερών που έπληξε σφοδρά αρκετές από τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν.
Κάποιοι φοβούνται ότι το Ιράν θα μπορούσε να γίνει το «επόμενο θύμα»
«Αυτές οι δύο πιέσεις έχουν περιορίσει τα περιθώρια ελιγμών της Τεχεράνης, αφήνοντας την ηγεσία παγιδευμένη ανάμεσα στη λαϊκή οργή στους δρόμους και στις αυξανόμενες απαιτήσεις και απειλές από την Ουάσινγκτον, με λίγες βιώσιμες επιλογές και υψηλό ρίσκο σε κάθε διαδρομή», δήλωσε στο Reuters ένας Ιρανός αξιωματούχος.
Η άποψη αυτή συμμερίστηκαν δύο ακόμη αξιωματούχοι και ένας πρώην Ιρανός αξιωματούχος που παραμένει κοντά στους φορείς λήψης αποφάσεων. Όλοι ζήτησαν να μην κατονομαστούν λόγω της ευαισθησίας της κατάστασης.
Ένας δεύτερος αξιωματούχος ανέφερε ότι, μετά την αμερικανική ενέργεια στη Βενεζουέλα, ορισμένοι στις αρχές φοβούνται πως το Ιράν θα μπορούσε να είναι «το επόμενο θύμα της επιθετικής εξωτερικής πολιτικής του Τραμπ».
Η ιρανική οικονομία έχει πληγεί σκληρά από χρόνια αμερικανικών κυρώσεων, όμως το ριάλ βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση από τις ισραηλινο-αμερικανικές επιθέσεις του περασμένου έτους, που στόχευσαν κυρίως πυρηνικές εγκαταστάσεις, όπου η Δύση λέει ότι η Τεχεράνη εργάζεται για την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Το Ιράν το αρνείται.
Οι διαδηλώσεις που ξέσπασαν στην Τεχεράνη και εξαπλώθηκαν σε ορισμένες πόλεις της δυτικής και νότιας χώρας δεν φτάνουν την κλίμακα των ταραχών που συγκλόνισαν το έθνος το 2022-23 μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί, η οποία πέθανε υπό κράτηση της αστυνομίας ηθών του Ιράν για φερόμενη παραβίαση του νόμου περί χιτζάμπ.
Ωστόσο, ακόμη κι αν είναι μικρότερης κλίμακας, οι διαδηλώσεις αυτές επεκτάθηκαν γρήγορα από καθαρά οικονομικά αιτήματα σε ευρύτερες εκφράσεις δυσαρέσκειας, με ορισμένους διαδηλωτές να φωνάζουν «Κάτω η Ισλαμική Δημοκρατία» ή «Θάνατος στον δικτάτορα» – αναφορά στον Ανώτατο Ηγέτη αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, που έχει τον τελικό λόγο σε όλα τα κρατικά ζητήματα.
Αυτό συνιστά πρόκληση για τις αρχές, οι οποίες προσπαθούν να διατηρήσουν και να καλλιεργήσουν το πνεύμα εθνικής ενότητας που αναδύθηκε κατά τη διάρκεια και μετά τις ισραηλινο-αμερικανικές επιθέσεις.
Ένας τρίτος αξιωματούχος δήλωσε ότι στην Τεχεράνη αυξάνονται οι ανησυχίες πως «ο Τραμπ ή το Ισραήλ μπορεί να προχωρήσουν σε στρατιωτική δράση κατά του Ιράν, όπως έκαναν τον Ιούνιο».
Το Ιράν μακροχρόνιος σύμμαχος της Βενεζουέλας
Το Ιράν, το οποίο εδώ και χρόνια έχει συμμαχήσει με τη Βενεζουέλα, επίσης πετρελαιοπαραγωγό χώρα που, όπως και το Ιράν, έχει υποφέρει από χρόνια αμερικανικών κυρώσεων, καταδίκασε την ενέργεια της Ουάσινγκτον στο Καράκας. Καταδίκασε επίσης τις δηλώσεις του Τραμπ για το Ιράν.
Ο εκπρόσωπος του ιρανικού Υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαΐλ Μπαγαΐ, τόνισε ότι τέτοιες δηλώσεις για «τις εσωτερικές υποθέσεις του Ιράν ισοδυναμούν, βάσει των διεθνών κανόνων, με τίποτα λιγότερο από υποκίνηση σε βία, υποκίνηση σε τρομοκρατία και υποκίνηση σε δολοφονίες».
Την Παρασκευή, ο Τραμπ απείλησε να επέμβει εάν οι διαδηλωτές αντιμετωπίσουν βία, δηλώνοντας: «Είμαστε οπλισμένοι και έτοιμοι να δράσουμε», χωρίς ωστόσο να δώσει λεπτομέρειες για το τι ενέργειες θα μπορούσε να λάβει.
Οι διαδηλώσεις απειλούν αυτό που εδώ και καιρό αποτελεί την καθοριστική προτεραιότητα του Χαμενεΐ: τη διατήρηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας με οποιοδήποτε κόστος. Σε ένδειξη της ανησυχίας της ηγεσίας, ο Χαμενεΐ κατηγόρησε το Σάββατο «τους εχθρούς της Ισλαμικής Δημοκρατίας» ότι υποκινούν την αναταραχή και προειδοποίησε ότι «οι ταραχοποιοί πρέπει να μπουν στη θέση τους».
Η χειρότερη αναταραχή των τελευταίων τριών ετών
Οι Αρχές έχουν επιχειρήσει να ακολουθήσουν μια διπλή προσέγγιση απέναντι στις ταραχές, λέγοντας ότι οι διαμαρτυρίες για την οικονομία είναι θεμιτές και θα αντιμετωπιστούν με διάλογο, ενώ παράλληλα καταστέλλουν ορισμένες διαδηλώσεις με δακρυγόνα εν μέσω βίαιων συγκρούσεων στους δρόμους.
Ωστόσο, τουλάχιστον 17 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί μέσα σε μία εβδομάδα, σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι αρχές ανέφεραν ότι τουλάχιστον δύο μέλη των δυνάμεων ασφαλείας έχασαν τη ζωή τους και πάνω από δώδεκα τραυματίστηκαν κατά τις ταραχές.
Το θρησκευτικό κατεστημένο της χώρας εξακολουθεί να προσπαθεί να συνέλθει από τις ισραηλινές και αμερικανικές επιθέσεις του 2025 σε ιρανικούς πυρηνικούς και στρατιωτικούς στόχους. Οι επιθέσεις, που σκότωσαν ανώτατους διοικητές των Φρουρών της Επανάστασης και πυρηνικούς επιστήμονες, εξαπολύθηκαν μόλις μία ημέρα πριν από έναν προγραμματισμένο έκτο γύρο συνομιλιών με την Ουάσινγκτον για το αμφισβητούμενο πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.
Οι διαπραγματεύσεις έχουν παγώσει από τη σύγκρουση του Ιουνίου, παρότι και οι δύο πλευρές επιμένουν ότι παραμένουν ανοιχτές σε μια συμφωνία.
Η Ουάσινγκτον και οι σύμμαχοί της κατηγορούν το Ιράν ότι χρησιμοποιεί το πυρηνικό του πρόγραμμα ως κάλυψη για την ανάπτυξη στρατιωτικών δυνατοτήτων, κατηγορία που η Τεχεράνη αρνείται, λέγοντας ότι οι φιλοδοξίες της είναι αποκλειστικά ειρηνικές.
Επιδεινούμενες οικονομικές δυσκολίες, έλλειψη απτής λύσης
Τα οικονομικά παράπονα παραμένουν στον πυρήνα των τελευταίων ταραχών.
Οι διευρυνόμενες ανισότητες μεταξύ των απλών Ιρανών και μιας προνομιούχας θρησκευτικής και ασφαλιστικής ελίτ, σε συνδυασμό με κακοδιαχείριση, ανεξέλεγκτο πληθωρισμό και διαφθορά — παράγοντες που αναγνωρίζονται ακόμη και από τα κρατικά μέσα ενημέρωσης — έχουν τροφοδοτήσει τη λαϊκή οργή.
Αυτόπτες μάρτυρες στην Τεχεράνη, τη Μασχάντ και την Ταμπρίζ ανέφεραν έντονη παρουσία δυνάμεων ασφαλείας στις κεντρικές πλατείες. «Μπορείς να νιώσεις την τεταμένη ατμόσφαιρα στην Τεχεράνη, αλλά η ζωή συνεχίζεται κανονικά», δήλωσε ο Αμίρ Ρεζά, 47 ετών, ιδιοκτήτης καταστήματος χαλιών στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης.
Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιαν έχει καλέσει σε διάλογο και έχει υποσχεθεί μεταρρυθμίσεις για τη σταθεροποίηση του νομισματικού και τραπεζικού συστήματος και την προστασία της αγοραστικής δύναμης.
Από τις 10 Ιανουαρίου, η κυβέρνηση θα παρέχει μηνιαίο επίδομα 10.000.000 ριάλ ανά άτομο (περίπου 7 δολάρια) σε ηλεκτρονική πίστωση που δεν θα μετατρέπεται σε μετρητά και θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε επιλεγμένα παντοπωλεία, μετέδωσε το ημιεπίσημο πρακτορείο ειδήσεων Tasnim.
Για τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος, των οποίων οι μηνιαίοι μισθοί μόλις και μετά βίας ξεπερνούν τα 150 δολάρια, το μέτρο αποτελεί μια μικρή αλλά ουσιαστική ενίσχυση. Το ριάλ έχασε περίπου τη μισή του αξία έναντι του δολαρίου το 2025, ενώ ο επίσημος πληθωρισμός έφτασε το 42,5% τον Δεκέμβριο.