Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
«Δεν ξέρω τι να παίξω στα παιδιά, στην αγορά στο Λαύριο. Είμαι μεγάλος, με τιράντες και γυαλιά κι όλο φοβάμαι το αύριο», έλεγε ο Διονύσης Σαββόπουλος στο τραγούδι «Τι έπαιξα στο Λαύριο» στον δίσκο «Ρεζέρβα», ο οποίος κυκλοφόρησε το 1979, μια εποχή που η Ελλάδα δεν αντιμετώπιζε το δημογραφικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει σήμερα εξαιτίας της υπογεννητικότητας και σίγουρα αν ο αείμνηστος «Νιόνιος» έγραφε ξανά τους στίχους, ίσως να τους προσάρμοζε πολύ διαφορετικά στο σήμερα.
Η εικόνα που παρουσιάζει η νέα έκθεση Focus 9 (2025) του Ινστιτούτο Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών είναι αμείλικτη: η Ελλάδα γερνά και συρρικνώνεται με ταχείς ρυθμούς. Το φυσικό ισοζύγιο της χώρας –δηλαδή η διαφορά γεννήσεων και θανάτων– παραμένει αρνητικό επί δύο δεκαετίες και το 2024 αγγίζει νέο ιστορικό χαμηλό, με 58.500 περισσότερους θανάτους από γεννήσεις.
Η εξέλιξη αυτή έχει ήδη αφήσει έντονο αποτύπωμα. Από το 2011 έως τις αρχές του 2025, ο συνολικός πληθυσμός έχει μειωθεί κατά περίπου 715.000 άτομα, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ. Αν δεν υπήρχε η συμβολή των αλλοδαπών, η πτώση θα είχε ξεκινήσει ακόμη νωρίτερα και με μεγαλύτερη ένταση.
Νεότεροι και πιο παραγωγικοί δημογραφικά οι αλλοδαποί
Αν και οι αλλοδαποί αποτελούν μόλις 7,1% του πληθυσμού, η συμβολή τους στις γεννήσεις είναι πολλαπλάσια του δημογραφικού τους βάρους. Η ηλικιακή τους σύνθεση είναι κομβική. Πρόκειται για έναν σαφώς νεότερο πληθυσμό, με τις αλλοδαπές γυναίκες 20-44 ετών να αντιστοιχούν στο 11% των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας στη χώρα.
Αυτό εξηγεί και τα στοιχεία για το διάστημα 2004-2024:
• Το 15,2% των γεννήσεων προήλθε από αλλοδαπές μητέρες.
• Την ίδια ώρα, μόλις 1,8% των θανάτων αντιστοιχεί σε αλλοδαπούς, καθώς οι ηλικιωμένοι είναι ελάχιστοι μέσα σε αυτή την ομάδα.
Δύο διαφορετικές τροχιές: Έλληνες σε βαθιά υπογεννητικότητα, αλλοδαποί με θετικό ισοζύγιο
Το φυσικό ισοζύγιο των Ελλήνων είναι σταθερά και δραματικά αρνητικό την τελευταία εικοσαετία:
• Συνολικά -724.000 από το 2004 έως το 2024.
• Με διαρκή επιδείνωση: -13.200 το 2010, -50.000 το 2019, -62.300 το 2024.
Αντίθετα, οι αλλοδαποί καταγράφουν θετικό ισοζύγιο σε όλη την περίοδο:
• +15.500 το 2004
• +10.000 το 2017
• +3.800 το 2024
Σωρευτικά, το πλεόνασμα τους φτάνει τις 259.000 περισσότερες γεννήσεις από θανάτους.
Παρότι εντυπωσιακό, το νούμερο αυτό δεν μπορεί να «σκεπάσει» την τεράστια απώλεια του ελληνικού πληθυσμού, που διογκώνεται χρόνο με τον χρόνο.
Οι γεννήσεις από αλλοδαπές πέφτουν και αλλάζει η σύνθεση του μεταναστευτικού πληθυσμού
Ένας κρίσιμος παράγοντας που καταγράφει η έκθεση είναι η υποχώρηση της συμμετοχής των αλλοδαπών στις γεννήσεις. Ενώ στα τέλη της δεκαετίας του 2000 άγγιζαν το 18% του συνόλου, το 2024 περιορίζονται στο 10,2%.
Η μείωση αποδίδεται:
• στη φυγή πολλών μεταναστών την περίοδο της κρίσης,
• στις αλλαγές της νομοθεσίας για την ιθαγένεια,
• στον επαναπατρισμό Ευρωπαίων οικονομικών μεταναστών,
• αλλά και στη μετατόπιση της προέλευσης των νέων εισερχομένων προς ασιατικές και αφρικανικές χώρες, που σήμερα αποτελούν το 15% των αλλοδαπών (έναντι λιγότερο από 5% το 2000).
Γιατί η μεγαλύτερη γονιμότητα των αλλοδαπών δεν «ανεβάζει» τον συνολικό δείκτη
Παρότι οι αλλοδαπές κάνουν περισσότερα παιδιά κατά μέσο όρο από τις Ελληνίδες –από 0,4 έως 1,1 παιδί παραπάνω στη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου– η επίδραση αυτή δεν μεταφράζεται σε ουσιαστική άνοδο των εθνικών δεικτών γονιμότητας.
Αυτό συμβαίνει γιατί οι αλλοδαπές αποτελούν σχετικά μικρό ποσοστό των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας: 9,5%-12,5% την περίοδο 2004-2024. Το «βάρος» τους στους συνολικούς δείκτες είναι περιορισμένο.
Η έκθεση δίνει χαρακτηριστικό παράδειγμα:
• Το 2009, έτος μέγιστης επίδρασης, ο δείκτης γονιμότητας θα ήταν 1,38 αντί 1,50 αν δεν υπήρχαν αλλοδαπές μητέρες.
Η κρίσιμη επισήμανση: Οι αλλοδαπές δεν είναι η λύση στο δημογραφικό
Ο καθηγητής Κοτζαμάνης τονίζει πως η μετανάστευση, όσο σημαντική κι αν είναι, δεν μπορεί να αντιστρέψει τη δημογραφική κατρακύλα της χώρας.
Ο δείκτης αναπαραγωγής απαιτεί 2,07 παιδιά ανά γυναίκα, όμως η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά μεταξύ 1,2 και 1,5 επί δύο δεκαετίες.
Ένα ισορροπημένο μεταναστευτικό ισοζύγιο τα επόμενα χρόνια μπορεί:
• να περιορίσει τη μείωση του αριθμού των γυναικών 20-44 ετών,
• να προσθέσει μερικές χιλιάδες γεννήσεις ετησίως,
• να μειώσει το ετήσιο δημογραφικό έλλειμμα.
Δεν μπορεί όμως να ανατρέψει την υπογεννητικότητα των Ελλήνων ούτε να αποτελέσει «μαγική λύση».
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τη χώρα
Η έκθεση του ΙΔΕΜ καταλήγει σε ένα συμπέρασμα που δύσκολα μπορεί πλέον να αγνοηθεί! Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική δημογραφική πρόκληση, την οποία καμία μεμονωμένη παράμετρος –ούτε οι γεννήσεις από αλλοδαπές– δεν μπορεί να λύσει από μόνη της.
Χωρίς τις γεννήσεις των αλλοδαπών, η δημογραφική κρίση θα είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα και με ακόμη πιο έντονο ρυθμό. Όμως η πραγματική ανάσχεση της υπογεννητικότητας απαιτεί ένα νέο, συνεκτικό εθνικό σχέδιο για τη στήριξη της οικογένειας, της εργασίας και των νέων ζευγαριών.
Γιατί αν ξανάγραφε στο σήμερα ο Διονύσης Σαββόπουλος το τραγούδι «Τί έπαιξα στο Λαύριο» σίγουρα δεν θα αναρωτιόταν τι θα έπαιζε στα παιδιά, αλλά πού είναι τα παιδιά…
Διαβάστε αναλυτικά την έκθεση geopolitico.gr