Σε μια ραγδαία σειρά διπλωματικών ελιγμών που υπογραμμίζουν μια νέα εποχή ευρωπαϊκής οικονομικής στρατηγικής, η Ευρωπαϊκή Ένωση ολοκλήρωσε δύο από τις σημαντικότερες εμπορικές συμφωνίες στην ιστορία της.
Στις 27 Ιανουαρίου, οι Βρυξέλλες και το Νέο Δελχί κατέληξαν σε μια ιστορική συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών (FTA) με στόχο την εξάλειψη ή τη μείωση των δασμών σε σχεδόν το 97% των εξαγωγών της ΕΕ. Αυτό το ορόσημο ακολούθησε μόλις 10 ημέρες μετά την υπογραφή μιας μακράς διαπραγματευμένης συμφωνίας με το μπλοκ της Mercosur στην Παραγουάη. Ενώ αυτές οι συμφωνίες σηματοδοτούν την αποφασιστική προσπάθεια της ΕΕ να διαφοροποιήσει τις συνεργασίες της, έχουν ταυτόχρονα βυθίσει τον πιο ολοκληρωμένο εταίρο της, την Τουρκία, σε μια κατάσταση στρατηγικής αβεβαιότητας.
Η Άγκυρα βρίσκεται τώρα δεσμευμένη σε μια παλαιωμένη αρχιτεκτονική Τελωνειακής Ένωσης του 1995 που μεταδίδει ανταγωνιστικά σοκ από αυτούς τους νέους παγκόσμιους παίκτες χωρίς να παρέχει στην Τουρκία ανάλογο ρόλο στη διαμόρφωση των κανόνων ή στην εξασφάλιση αμοιβαίας πρόσβασης στην αγορά.
Πώς οι συμφωνίες της ΕΕ με την Ινδία και την Mercosur αναδιαμορφώνουν το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της Τουρκίας
Η συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ινδίας αποτελεί ένα εμπορικά σημαντικό ορόσημο, που χαρακτηρίζεται από έντονα στοιχεία. Σύμφωνα με τους όρους της συμφωνίας, η Ινδία θα καταργήσει ή θα μειώσει τους δασμούς που καλύπτουν το 96,6% των εξαγωγών της ΕΕ σε αξία, ενώ η ΕΕ θα μειώσει τους δασμούς στο 99,5% των εισαγωγών από την Ινδία σε μια πολυετή σταδιακή εφαρμογή. Σε μια ιδιαίτερα δραματική αλλαγή, οι δασμοί αυτοκινήτων της Ινδίας, οι οποίοι προηγουμένως έφταναν το 110%, πρόκειται να μειωθούν σε μόλις 10% μετά από μια σταδιακή φάση εφαρμογής. Η συμφωνία αυτή εντάσσεται ρητά στην ευρύτερη στρατηγική της ΕΕ για τη διαφοροποίηση των οικονομικών συνεργασιών.
Μόλις 10 ημέρες πριν, στις 17 Ιανουαρίου, η ΕΕ υπέγραψε εμπορική συμφωνία με το μπλοκ της Mercosur στην Παραγουάη, μετά από πολιτική συμφωνία που επιτεύχθηκε τον Δεκέμβριο του 2024. Η συμφωνία αυτή είναι ήδη πολιτικά αμφιλεγόμενη εντός της ΕΕ, με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να υποστηρίζει οριακά μια παραπομπή στο Δικαστήριο της ΕΕ που θα μπορούσε να καθυστερήσει την εφαρμογή. Συνολικά, η Ινδία και η Mercosur παρουσιάζουν ένα σαφές μοτίβο: η ΕΕ επιταχύνει ένα δίκτυο προτιμησιακών εμπορικών πλαισίων με μεγάλες, στρατηγικά σχετικές αγορές. Για την Τουρκία, η συνέπεια είναι άμεση: καθώς η ΕΕ επανασχεδιάζει τον χάρτη του εξωτερικού εμπορίου της, η Άγκυρα παραμένει εκτεθειμένη στους κραδασμούς αυτών των νέων συμφωνιών χωρίς τα θεσμικά δικαιώματα να τις διαχειριστεί.
Βασική αντίφαση: Έκθεση εσωτερικών προσώπων, δικαιώματα εξωτερικών προσώπων
Η θεμελιώδης ένταση έγκειται στο γεγονός ότι η Τουρκία βρίσκεται σε Τελωνειακή Ένωση με την ΕΕ από το 1995, επιτρέποντας την αδασμολόγητη κυκλοφορία βιομηχανικών προϊόντων. Ωστόσο, η συμφωνία παραμένει περιορισμένη σε πεδίο εφαρμογής και διακυβέρνηση, ενώ η εξωτερική εμπορική πολιτική της ΕΕ έχει γίνει πιο πυκνή και πιο στρατηγική. Κρίσιμο είναι ότι η Τουρκία δεν λαμβάνει αυτόματα αμοιβαία πρόσβαση στην αγορά όταν η ΕΕ υπογράφει συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών με τρίτες χώρες, παρόλο που είναι εκτεθειμένη σε ανταγωνιστικές επιπτώσεις μέσω της ενσωμάτωσής της στην αγορά της ΕΕ.
Ο εκσυγχρονισμός της Τελωνειακής Ένωσης ΕΕ-Τουρκίας έχει παγώσει πολιτικά εδώ και χρόνια. Παρόλο που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνέστησε εντολή για την έναρξη συνομιλιών εκσυγχρονισμού στα τέλη του 2016, το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων κατέληξε τον Ιούνιο του 2018 ότι δεν θα πρέπει να προγραμματιστούν περαιτέρω εργασίες λόγω των επικρατουσών πολιτικών συνθηκών. Εδώ είναι που η Ινδία και η Mercosur έχουν σημασία για την Τουρκία. Όσο περισσότερο η ΕΕ επεκτείνει το προτιμησιακό της δίκτυο με τις μεγάλες οικονομίες, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος «διάβρωσης των προτιμήσεων» και μετατόπισης της αλυσίδας αξίας για την Τουρκία.
Είναι χρήσιμο να γίνει διάκριση μεταξύ των υλικών και συμβολικών επιπτώσεων αυτών των συμφωνιών. Η Ινδία αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό σοκ ανταγωνιστικότητας, επειδή η συμφωνία ΕΕ-Ινδίας καλύπτει τομείς όπου η Τουρκία είναι βαθιά ριζωμένη στην προσανατολισμένη στην ΕΕ μεταποίηση και όπου ο ανταγωνισμός με βάση τις τιμές μπορεί να είναι καθοριστικός. Σύμφωνα με τη συμφωνία, η ΕΕ θα καταργήσει σταδιακά τους δασμούς σε ένα ευρύ φάσμα ινδικών εξαγωγών, συμπεριλαμβανομένων των κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, των χημικών προϊόντων και άλλων ομάδων βιομηχανικών προϊόντων. Για τους Τούρκους εξαγωγείς, εδώ επικεντρώνεται ο κίνδυνος: σε τομείς έντασης εργασίας, όπως τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και τα έτοιμα ενδύματα, και όλο και περισσότερο σε τμήματα υψηλότερης αξίας, όπου η Ινδία αυξάνει ραγδαία τη βιομηχανική της ικανότητα.
Αντίθετα, η Mercosur αποτελεί ένα στρατηγικό σήμα όσο και μια άμεση βιομηχανική απειλή. Το εμπορικό προφίλ της Mercosur είναι σε μεγάλο βαθμό γεωργικό και προσανατολισμένο στα βασικά προϊόντα, και οι εκπρόσωποι της τουρκικής βιομηχανίας υποδηλώνουν ότι ο άμεσος αντίκτυπος στις εξαγωγές υψηλής τεχνολογίας της Τουρκίας μπορεί να είναι περιορισμένος. Ωστόσο, η Mercosur έχει σημασία επειδή υπογραμμίζει μια ευρύτερη πορεία της ΕΕ: Οι Βρυξέλλες είναι πρόθυμες να αναλάβουν σημαντικό πολιτικό κίνδυνο για να κλειδώσουν μεγάλα προτιμησιακά πλαίσια. Το μήνυμα για την Άγκυρα είναι αδιαμφισβήτητο: η εμπορική πολιτική της ΕΕ αναδομείται σε μεγάλη κλίμακα και η Τουρκία δεν αποτελεί μέρος της αναδόμησης.
Το ζήτημα της δημοκρατίας
Για τις Βρυξέλλες, είναι βολικό να πλαισιώσουν τη Συμφωνία Ελεύθερων Συναλλαγών ΕΕ-Ινδίας μέσα από ένα «πρίσμα καθεστώτος», απεικονίζοντας την Ινδία ως «δημοκρατικό εταίρο» και την Τουρκία ως πολιτικά δύσκολη. Αυτό διευκολύνει την αιτιολόγηση μιας φιλόδοξης συμφωνίας με το Νέο Δελχί, διατηρώντας παράλληλα την θεσμική οικονομική ολοκλήρωση με την Άγκυρα σε πάγο. Οι ηγέτες της ΕΕ έχουν παρουσιάσει τη συμφωνία ως μια γεωπολιτική εμβάθυνση των δεσμών μεταξύ «των μεγαλύτερων δημοκρατιών του κόσμου», συνδέοντας ρητά τη Συμφωνία Ελεύθερων Συναλλαγών με μια στρατηγική αναβάθμιση των σχέσεων.
Ωστόσο, ο τύπος καθεστώτος είναι μια αδύναμη επεξηγηματική μεταβλητή αν ληφθεί κυριολεκτικά. Στις παγκόσμιες αξιολογήσεις της δημοκρατίας, τα διαπιστευτήρια της Ινδίας αμφισβητούνται ολοένα και περισσότερο και οι εξέχοντες δείκτες τοποθετούν την Ινδία και την Τουρκία σε συγκρίσιμες κατηγορίες δημοκρατικής διάβρωσης. Η Έκθεση Δημοκρατίας του V-Dem κατατάσσει την Ινδία ως «εκλογική απολυταρχία» και ομαδοποιεί τόσο την Ινδία όσο και την Τουρκία κάτω από το όριο της εκλογικής δημοκρατίας. Ομοίως, το Freedom House αξιολογεί την Ινδία ως «Μερικώς Ελεύθερη» και την Τουρκία ως «Μη Ελεύθερη», υποδηλώνοντας ότι και οι δύο βρίσκονται στη λάθος πλευρά του ιδανικού πλαισίου της ΕΕ.
Μια πιο πειστική περιγραφή συνδυάζει δύο στοιχεία. Πρώτον, οι δικές της αδυναμίες της Τουρκίας εξακολουθούν να έχουν σημασία: οι εσωτερικές πολιτικές και νομικές τροχιές έχουν καταστήσει την υπεράσπιση της βαθύτερης ολοκλήρωσης πιο δύσκολη, καθώς μια υποψήφια χώρα κρίνεται με βάση υψηλότερα πρότυπα από έναν στρατηγικό εταίρο όπως η Ινδία. Επιπλέον, οι κύριοι παράγοντες της συμφωνίας με την Ινδία είναι γεωοικονομικοί: η κλίμακα, η διαφοροποίηση της αλυσίδας εφοδιασμού και η προσπάθεια αντιστάθμισης της αστάθειας σε ένα συγκρουσιακό εμπορικό περιβάλλον.
Διάδρομοι και αποκλεισμός
Αυτή η τάση γίνεται ολοένα και πιο άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία της συνδεσιμότητας. Ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC), που ανακοινώθηκε στη σύνοδο κορυφής της G20 το 2023, περιελάμβανε την ΕΕ, τις ΗΠΑ, την Ινδία και αρκετές άλλες χώρες, αλλά εξαιρούσε την Τουρκία.
Σε συνδυασμό με τη Συμφωνία Ελεύθερων Συναλλαγών ΕΕ-Ινδίας, το μήνυμα είναι ότι η ΕΕ αναπτύσσει ένα προτιμησιακό εγχειρίδιο κανόνων και έναν χάρτη οδών για την ευρασιατική συνδεσιμότητα που παρακάμπτει έναν γεωγραφικά κεντρικό εταίρο.
Τι πρέπει να αλλάξει: 3 κινήσεις για την Άγκυρα, 1 επαναξιολόγηση για τις Βρυξέλλες
Η Τουρκία δεν μπορεί να απαντήσει μόνο με ρητορική. Για να καταστεί βιώσιμη μια αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης, η Άγκυρα πρέπει να μειώσει το «χάσμα εμπιστοσύνης» επιταχύνοντας τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, βελτιώνοντας την ασφάλεια δικαίου και αντιμετωπίζοντας τις ευρωπαϊκές ανησυχίες σχετικά με το κράτος δικαίου. Η ευθυγράμμιση με το κεκτημένο της ΕΕ πρέπει να αντιμετωπίζεται ως στρατηγική ανταγωνιστικότητας. Καθώς η ΕΕ εξωτερικεύει τα πρότυπά της μέσω των Συμφωνιών Ελεύθερων Συναλλαγών, η βιομηχανική τοποθέτηση της Τουρκίας θα εξαρτηθεί από την αξιόπιστη ικανότητα συμμόρφωσης.
Ταυτόχρονα, το βάρος δεν είναι μόνο της Τουρκίας. Εάν η εμπορική διπλωματία χρησιμοποιείται ως γεωοικονομική υποδομή, τότε η διατήρηση της Τουρκίας κλειδωμένης σε μια ξεπερασμένη Τελωνειακή Ένωση είναι στρατηγικά κοντόφθαλμη. Για τις Βρυξέλλες, ο εκσυγχρονισμός της Τελωνειακής Ένωσης θα πρέπει να αναδιατυπωθεί ως «μέσο ανθεκτικότητας» και όχι ως πολιτική παραχώρηση. Τελικά, η στρατηγική επιλογή και από τις δύο πλευρές είναι μεταξύ διαχειριζόμενης αλληλεξάρτησης και μη διαχειριζόμενης έκθεσης – και η τελευταία καθίσταται η προεπιλογή.”