Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης-geopolitico
Η παλιά, διάσημη κουρδική παροιμία που λέει ότι «οι Κούρδοι δεν έχουν φίλους παρά τα βουνά» επιβεβαιώνεται για μία ακόμα φορά με αφορμή τα γεγονότα που συμβαίνουν στη βορειοανατολική Συρία, όπου η αυτόνομη διοίκηση η αποκαλούμενη Ροζάβα δέχθηκε επίθεση από καθεστωτικές δυνάμεις με πλάτες της Τουρκίας αφού η υποστήριξη των ΗΠΑ είχε αποσυρθεί. Για μια ακόμα φορά στην ιστορία.
Οι Κούρδοι –περίπου 40 εκατομμύρια άνθρωποι στον κόμβο Τουρκίας, Συρίας, Ιράν, Ιράκ– βρέθηκαν ξανά και ξανά στο ίδιο έργο: τους ζητείται να πολεμήσουν, να κρατήσουν μέτωπα, να γίνουν «χερσαίος εταίρος». Όμως η Ουάσιγκτον σπάνια δέχεται να πληρώσει το τίμημα μιας πραγματικής κουρδικής χειραφέτησης, γιατί αυτό συγκρούεται με τα συμφέροντα κρατών-κλειδιών και συμμάχων της. Έτσι χτίστηκε ο «κανόνας»: οι Αμερικανοί συνεργάζονται με τους Κούρδους όσο τους χρειάζονται – και τους εγκαταλείπουν όταν αλλάζει ο υπολογισμός.
1) 1923 – Από τις Σέβρες στη Λωζάννη: Το «παράθυρο» του Κουρδιστάν κλείνει
Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Συνθήκη των Σεβρών (1920) άφηνε ανοιχτή προοπτική κουρδικής κρατικής οντότητας. Όμως η αναθεώρηση με τη Συνθήκη της Λωζάννης (1923) «έθαψε» την κουρδική πρόβλεψη. Οι Κούρδοι έχασαν τη μοναδική ιστορική στιγμή που έμοιαζε να τους δίνει νομικό δρόμο προς κράτος. Γιατί;
Επειδή η Συνθήκη της Λωζάνης επέτρεψε στους Βρετανούς και τους Γάλλους να αποσπάσουν το σημερινό Ιράκ και τη Συρία, αντίστοιχα, για τον εαυτό τους. Αλλά δεν προέβλεπε καμία πρόβλεψη για τους Κούρδους. Αυτή ήταν η πρώτη και μικρότερη προδοσία των Κούρδων από την Αμερική.
Εκείνη την εποχή, τις κύριες κουρδικές προδοσίες τις υπέγραψαν οι Βρετανοί, οι οποίοι συνέτριψαν το βραχύβιο Βασίλειο του Κουρδιστάν στο Ιράκ στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Λίγα χρόνια αργότερα, οι Βρετανοί χάρηκαν που είδαν την ίδρυση μιας κουρδικής «Δημοκρατίας του Αραράτ», επειδή βρισκόταν σε τουρκικό έδαφος. Αλλά αποδείχθηκε ότι οι Τούρκοι ήταν πιο σημαντικοί για τους Βρετανούς από τους Κούρδους, οπότε το Ηνωμένο Βασίλειο τελικά άφησε την Τουρκία να προχωρήσει και να εξαφανίσει τη νέα χώρα.
Αυτό ήταν το είδος του πράγματος που έδωσε στη Βρετανική Αυτοκρατορία το παρατσούκλι «άπιστη Αλβιώνα». Τον ρόλο της άπιστης ανέλαβε στη συνέχεια η Αμερική.
2) 1963 – Βοήθεια και μετά Ναπάλμ στο κεφάλι
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στα τέλη των ’50s και αρχές ’60s, οι ΗΠΑ χρησιμοποίησαν Κούρδους στο Ιράκ ως μοχλό πίεσης απέναντι στην κυβέρνηση Αμπντέλ Καρίμ Κασέμ, ο οποίος κυβέρνησε από το 1958 έως το 1963, επειδή δεν ακολουθούσε τις εντολές. Όταν ήρθε το πραξικόπημα του 1963, το οποίο περιελάμβανε έναν μικρό υποστηρικτικό ρόλο από τον νεαρό Σαντάμ Χουσεΐν — που απομάκρυνε τον Κασέμ από την εξουσία, άλλαξαν οι ισορροπίες. Οι ΗΠΑ υποστήριξαν τη νέα κίνηση και όχι μόνο έκοψαν την υποστήριξη στους Κούρδους, οι οποίοι έμειναν εκτεθειμένοι απέναντι στο νέο καθεστώς, αλλά παρείχαν και Ναπάλμ στον Σαντάμ για να τους βομβαρδίσει.
3) 1975 – Η «κυνική επιχείρηση» του Κίσινγκερ και το τέλος της στήριξης
Στη δεκαετία του ’70, οι ΗΠΑ (μαζί με το Ιράν του Σάχη) όπλισαν τους Ιρακινούς Κούρδους όχι για να νικήσουν, αλλά για να προκαλέσουν πλήγματα τη Βαγδάτη. Η κυβέρνηση Νίξον, με επικεφαλής τον Χένρι Κίσινγκερ, κατέστρωσε ένα σχέδιο με το Ιράν (τότε σύμμαχό, υπό την ηγεσία του Σάχη) για να εξοπλίσει τους Ιρακινούς Κούρδους. Το σχέδιο δεν ήταν να κερδίσουν οι Κούρδοι στο Ιράκ, καθώς αυτό θα μπορούσε να ενθάρρυνε τους Κούρδους στο Ιράν να ξεσηκωθούν οι ίδιοι. Ήταν απλώς για να αφαίμαξουν την ιρακινή κυβέρνηση.
Όταν η Τεχεράνη και η Βαγδάτη τα βρήκαν (συμφωνίες που οδήγησαν στη διακοπή βοήθειας), οι Κούρδοι εγκαταλείφθηκαν και ακολούθησαν σφαγές και εκκαθαρίσεις. Όταν ρωτήθηκε, ο Κίσινγκερ εξήγησε μελαγχολικά ότι «η μυστική δράση δεν πρέπει να συγχέεται με το ιεραποστολικό έργο».
4) 1980 – Γενοκτονικές επιχειρήσεις και χημικά
Στον πόλεμο Ιράκ–Ιράν, η κυβέρνηση Ρίγκαν είδε τον Σαντάμ ως αντίβαρο στην Τεχεράνη και αντιτάχθηκε στις προσπάθειες του Κογκρέσου να επιβάλει κυρώσεις στο Ιράκ. Οι Κούρδοι πλήρωσαν το τίμημα: χημικά, εκκαθαρίσεις, καταστροφές οικισμών. Η αμερικανική στάση –πολιτικά και διπλωματικά– έδειξε ανοχή/προτεραιοποίηση άλλων στόχων έναντι της προστασίας τους.
Τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης έπαιξαν επίσης πιστά τον ρόλο τους. Όταν ένας δημοσιογράφος της Washington Post προσπάθησε να πείσει την εφημερίδα να δημοσιεύσει μια φωτογραφία ενός Κούρδου που σκοτώθηκε από χημικά όπλα, ο αρχισυντάκτης του απάντησε : «Ποιος θα νοιαστεί;»
5) 1991 – “Σηκωθείτε” είπε ο Μπους, αλλά όταν σηκώθηκαν τους άφησαν
Στον Πόλεμο του Κόλπου, το μήνυμα των ΗΠΑ ενθάρρυνε εξεγέρσεις. Σιίτες στον νότο και Κούρδοι στον βορρά κινήθηκαν, πιστεύοντας ότι έχουν την υποστήριξη των ΗΠΑ. Συγκεκριμένα ο Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος κάλεσε «τον ιρακινό στρατό και τον ιρακινό λαό να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους, να αναγκάσουν τον δικτάτορα Σαντάμ Χουσεΐν να παραιτηθεί».
Αποδείχθηκε ότι ο Μπους δεν ήταν 100% ειλικρινής σχετικά με τα συναισθήματά του σε αυτό το θέμα. Ο αμερικανικός στρατός αποσύρθηκε καθώς το Ιράκ σφαγίαζε τους αντάρτες σε όλη τη χώρα. Γιατί; Ο αρθρογράφος των New York Times, Τόμας Φρίντμαν, εξήγησε ότι «ο κ. Μπους δεν υποστήριξε ποτέ τις κουρδικές και σιιτικές εξεγέρσεις εναντίον του κ. Χουσεΐν, ή, στην πραγματικότητα, οποιοδήποτε δημοκρατικό κίνημα στο Ιράκ» επειδή «η σιδερένια γροθιά του Σαντάμ κράτησε ταυτόχρονα το Ιράκ ενωμένο, προς ικανοποίηση των Αμερικανών συμμάχων Τουρκίας και Σαουδικής Αραβίας». Αυτό που ήθελαν οι ΗΠΑ ήταν να αναλάβει την εξουσία ο ιρακινός στρατός, όχι οι απλοί άνθρωποι. Έγραψε «τότε» ο Φρίντμαν, «η Ουάσινγκτον θα είχε το καλύτερο όλων των κόσμων: μια ιρακινή χούντα με σιδερένια γροθιά χωρίς τον Σαντάμ Χουσεΐν».
6) 1990 – Οι “καλοί Κούρδοι” στο Ιράκ, οι “κακοί Κούρδοι” στην Τουρκία
Την ίδια εποχή που οι Ιρακινοί Κούρδοι προστατεύονταν με ζώνες ασφαλείας, οι Κούρδοι της Τουρκίας αντιμετωπίζονταν ως πρόβλημα ενός συμμάχου του ΝΑΤΟ. Κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης Κλίντον τη δεκαετία του 1990, οι Ιρακινοί Κούρδοι, ήταν οι καλοί Κούρδοι. Επειδή διώχθηκαν από το Ιράκ, τον εχθρό των ΗΠΑ, ήταν άξιοι συμπάθειας. Αλλά και οι Κούρδοι λίγα μίλια βόρεια στην Τουρκία επειδή ενοχλούσαν των σύμμαχων των ΗΠΑ, ήταν οι κακοί Κούρδοι. Οι ΗΠΑ έστειλαν στην Τουρκία τεράστιες ποσότητες όπλων, τα οποία χρησιμοποίησε — εν γνώσει των ΗΠΑ — για να δολοφονήσει δεκάδες χιλιάδες Κούρδους και να ισοπεδώσει χιλιάδες χωριά.
7) 2007 – “ΟΚ” στα τουρκικά πλήγματα στο Ιρακινό Κουρδιστάν
Πριν τον πόλεμο στο Ιράκ το 2003, οι Ιρακινοί Κούρδοι πίστεψαν ότι η νέα τάξη πραγμάτων θα τους θωρακίσει. Ειδικοί όπως ο Κρίστοφερ Χίτσενς έλεγαν ότι έπρεπε να γίνει για να βοηθηθούν οι Κούρδοι . Αντίθετα, ο πληροφοριοδότης των Pentagon Papers, Ντάνιελ Έλσμπεργκ, είχε αυτή την αυστηρή συζήτηση με τον νεοσυντηρητικό Γουίλιαμ Κρίστολ στο C-SPAN ακριβώς τη στιγμή που ξεκίνησε ο πόλεμος:
Έλσμπεργκ: Οι Κούρδοι έχουν κάθε λόγο να πιστεύουν ότι θα προδοθούν ξανά από τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως τόσες φορές στο παρελθόν. Το θέαμα της πρόσκλησης των Τούρκων σε αυτόν τον πόλεμο… δεν θα μπορούσε να είναι καθησυχαστικό για τους Κούρδους…
Κρίστολ: Είμαι κατά της προδοσίας των Κούρδων. Σίγουρα το επιχείρημά σου δεν είναι ότι επειδή τους προδώσαμε στο παρελθόν, πρέπει να τους προδώσουμε και αυτή τη φορά;
Έλσμπεργκ: Όχι ότι πρέπει , απλώς ότι θα το κάνουμε .
Κρίστολ: Δεν θα το κάνουμε. Δεν θα το κάνουμε.
Όταν η Τουρκία πίεσε, η Ουάσιγκτον αποδέχθηκε και διευκόλυνε βαριές αεροπορικές επιχειρήσεις κατά κουρδικών στόχων εντός Ιράκ. Και έτσι δικαιώθηκε ο Έσμπεργκ και το 2007, οι ΗΠΑ επέτρεψαν στην Τουρκία να πραγματοποιήσει μια σφοδρή βομβαρδιστική εκστρατεία εναντίον των Ιρακινών Κούρδων εντός του Ιράκ. Εκείνη την εποχή, το περιοδικό του Κρίστολ, το Weekly Standard, δήλωνε ότι αυτή η προδοσία ήταν ακριβώς αυτό που έπρεπε να κάνει η Αμερική .
8) 2019 – Πράσινο φως στην τουρκική εισβολή στη βόρεια Συρία
Το 2019 η ιστορία επαναλήφθηκε με τον χειρότερο τρόπο! Οι ΗΠΑ έκαναν πίσω από θέσεις στη βόρεια Συρία και άνοιξαν τον δρόμο στην Τουρκία να χτυπήσει κουρδικές δυνάμεις που είχαν σηκώσει το κύριο βάρος στη μάχη κατά του ISIS. Οι Κούρδοι είδαν το χειρότερο σενάριο να υλοποιείται: «σας χρειαζόμασταν χθες, σήμερα δεν είστε προτεραιότητα». Αυτή είναι μια ιστορία, στην οποία πρέπει να δοθεί προσοχή, γιατί συνέβη υπό τη διακυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ και θεωρήθηκε χειρότερη από του 1975.
Σύμφωνα με όσα περιγράφονται και όσα αποδίδονται στον Ντόναλντ Τραμπ στο βιβλίο του πρώην Συμβούλου Εθνικής Ασφάλειας Τζον Μπόλτον (The Room Where It Happened), ο Τραμπ αντιμετώπιζε τους Κούρδους ως «αναξιόπιστους» και «δειλούς» συμμάχους. Φέρεται να είπε: «Δεν θέλω να μείνω καθόλου. Δεν μου αρέσουν οι Κούρδοι. Έτρεξαν από τους Ιρακινούς, έτρεξαν από τους Τούρκους. Η μόνη φορά που δεν τρέχουν είναι όταν βομβαρδίζουμε γύρω τους με F-18».
Η φράση αυτή, πέρα από την προσβολή, δείχνει το πώς ο Λευκός Οίκος «δικαιολόγησε» εκ των υστέρων την απόσυρση: σαν να λέει ότι οι Κούρδοι πολεμούν μόνο όταν έχουν αμερικανική αεροπορική ομπρέλα. Όμως αυτό είναι η ουσία κάθε σύγχρονης πολεμικής σύμπραξης: κανείς στρατός δεν κρατάει γραμμές χωρίς αεροπορική κάλυψη όταν υπάρχει διαθέσιμη. Και ειδικά οι ΗΠΑ βασίζουν διαχρονικά τη στρατηγική τους στο πλεονέκτημα αεροπορικής ισχύος για να μειώνουν δικές τους απώλειες.
Ο ίδιος ο Τραμπ, όπως καταγράφεται, παρέπεμπε σε δύο περιστατικά ως «απόδειξη» ότι οι Κούρδοι «τρέχουν»:
- την κατάληψη του Κιρκούκ από τον ιρακινό στρατό τον Οκτώβριο του 2017, όταν οι Πεσμεργκά έχασαν τον έλεγχο της αμφισβητούμενης περιοχής,
- και τις τουρκικές επιχειρήσεις κατά των Σύρων Κούρδων: στo Αφρίν στις αρχές του 2018 και στη βορειοανατολική Συρία τον Οκτώβριο του 2019.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι, και στις δύο περιπτώσεις, η κυβέρνηση Τραμπ δεν έκανε ουσιαστικά τίποτα για να αποτρέψει ή έστω να αποθαρρύνει το Ιράκ και την Τουρκία από επιθέσεις εναντίον δυνάμεων που είχαν πολεμήσει δίπλα στις ΗΠΑ κατά του ISIS.
Και μετά ήρθε το αποκορύφωμα: τον Οκτώβριο του 2019 οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν/μετακινήθηκαν από τη μεθόριο, δίνοντας στην πράξη χώρο στην Τουρκία να εξαπολύσει επίθεση εναντίον των κουρδικών δυνάμεων στη βόρεια Συρία. Αυτό ήταν το «πράσινο φως» που φοβόντουσαν οι Κούρδοι για χρόνια: ότι, μόλις η Άγκυρα αποφάσιζε να χτυπήσει, η Ουάσιγκτον θα έκανε πίσω.
Εκείνη την εποχή ο Πωλ Ίντον γράφοντας στο News Arab, υπενθύμιζε το μέγεθος της κουρδικής προσφοράς στον πόλεμο κατά του ISIS:
- οι κουρδικής ηγεσίας δυνάμεις στη Συρία έχασαν περίπου 11.000 μαχητές και μαχήτριες,
- ενώ οι Ιρακινοί Πεσμεργκά είχαν τουλάχιστον 1.700 νεκρούς κρατώντας γραμμές απέναντι στο Ισλαμικό Κράτος.
Δηλαδή: οι ΗΠΑ έκαναν πόλεμο με ελάχιστες απώλειες δικών τους στρατιωτών, επειδή η «βρόμικη δουλειά» στο έδαφος έγινε από Κούρδους. Κι όμως, όταν ο Τραμπ αποφάσισε ότι η παρουσία στη Συρία «δεν τον ενδιαφέρει», η συνεργασία μετατράπηκε σε αναλώσιμο υλικό.
Ενδεικτικό της ζημιάς που έγινε τότε, είναι και η αντίδραση μέσα στον ίδιο τον αμερικανικό στρατό. Οι στρατιωτικοί εξέφρασαν σπάνια δημόσια διαφωνία, λέγοντας ότι «τους εμπιστεύονταν και τους πρόδωσαν» και ότι αυτό είναι «λεκές στη συνείδηση της Αμερικής».
Αυτό συνέβη το 2019! Ήταν μια απόφαση αποχώρησης/υποχώρησης που επέτρεψε μια καταστροφική επίθεση συμμάχου των ΗΠΑ (Τουρκία) πάνω σε «δικούς τους» συμμάχους— και ταυτόχρονα συνοδεύτηκε από την ωμή απαξίωση του Τραμπ, όπως την καταγράφει ο Μπόλτον.
9) 2026 – Η τρέχουσα “ενσωμάτωση” στη Συρία και η αποδόμηση της Ροζάβα
Και φτάνουμε στο σήμερα, εφτά χρόνια μετά. Οι εξελίξεις στη Συρία, οι πιέσεις για «ενιαίο συριακό κράτος», οι συμφωνίες που μεταφέρουν κρίσιμες υποδομές/περάσματα/πόρους στη Δαμασκό και η παράλληλη τουρκική ικανοποίηση συνθέτουν την 9η πράξη. Οι Κούρδοι καλούνται να παραδώσουν ό,τι έχτισαν στρατιωτικά και διοικητικά, με αντάλλαγμα γενικές διαβεβαιώσεις, πολιτισμικές αναγνωρίσεις και την υπόσχεση ότι «θα προστατευθούν» — μια υπόσχεση που η ιστορία δείχνει ότι δεν αρκεί.
Εργαλείο στα αμερικανικά σχέδια
Οι Κούρδοι έγιναν επανειλημμένα «εργαλείο» σε αμερικανικά σχέδια: άλλοτε για να πιεστεί μια κυβέρνηση, άλλοτε για να κρατηθεί μια γραμμή άμυνας, άλλοτε για να χτυπηθεί ένας κοινός εχθρός όπως το ISIS. Όμως η Ουάσιγκτον δεν ήθελε ποτέ να τους αφήσει να γίνουν αρκετά ισχυροί ώστε να αλλάξουν σύνορα ή να ανατρέψουν ισορροπίες που εξυπηρετούν συμμάχους της. Κι έτσι, όταν έρχεται η ώρα της σύγκρουσης με την Τουρκία ή της «συμφωνίας με το κράτος», οι Κούρδοι πληρώνουν τον λογαριασμό.