Λίγες ώρες πριν απευθυνθεί στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εμφανίστηκε στην αμερικανική τηλεόραση και δήλωσε ξεκάθαρα: «Δεν θεωρώ τη Χαμάς τρομοκρατική οργάνωση. Αντιθέτως, τη βλέπω ως ένα νόμιμο κίνημα αντίστασης. Η Χαμάς δεν έχει πραγματικά όπλα ή σημαντικές δυνατότητες».
Αυτή η δήλωση δεν προήλθε από μια περιθωριακή εξτρεμιστική προσωπικότητα. Προήλθε από τον ηγέτη ενός κράτους μέλους του ΝΑΤΟ που αναμένεται τώρα να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στο προτεινόμενο «Συμβούλιο Ειρήνης» της Γάζας – το ίδιο το όργανο που έχει αναλάβει την επίβλεψη της διάλυσης της Χαμάς και της μεταπολεμικής σταθεροποίησης της Γάζας.
Η Φάση II του σχεδίου 20 σημείων για τη Γάζα του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ είχε ως στόχο να σηματοδοτήσει ένα στρατηγικό σημείο καμπής: μια αποφασιστική προσπάθεια υπό την ηγεσία των ΗΠΑ για την αποκοπή της Χαμάς από την εξουσία, την αποδόμηση του καταπιεστικού της μηχανισμού και τη δημιουργία ενός εναλλακτικού πλαισίου διακυβέρνησης για τη Λωρίδα της Γάζας. Η βασική ιδέα ήταν ορθή: Αντικατάσταση της διακυβέρνησης της Χαμάς όχι με χάος, ούτε με την Παλαιστινιακή Αρχή, αλλά με έναν πολιτικό μηχανισμό ικανό να διαχειρίζεται βοήθεια, να αποκαθιστά τις υπηρεσίες και να αποτρέπει την ανασύσταση του ένοπλου ελέγχου.
Ωστόσο, η συμπερίληψη της Τουρκίας και του Κατάρ σε αυτό το πλαίσιο αντιπροσωπεύει μια θεμελιώδη στρατηγική αντίφαση – μια αντίφαση που κινδυνεύει άμεσα να υπονομεύσει τον δηλωμένο στόχο της αποστρατιωτικοποίησης.
Το Κατάρ και η Τουρκία υπονομεύουν το σχέδιο
Η πρόταση για τη σύσταση μιας αραβικής τεχνοκρατικής επιτροπής, όπως διατυπώθηκε από τον Ειδικό Απεσταλμένο των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, Steve Witkoff, είναι ορθή κατ’ αρχήν. Η διακυβέρνηση έχει σημασία. Ο έλεγχος των πολιτικών συστημάτων – προϋπολογισμοί, εκπαίδευση, πρόνοια, υποδομές και πρόσβαση σε ανθρωπιστική βοήθεια – καθορίζει την πολιτική νομιμότητα και διαμορφώνει τη μακροπρόθεσμη ισορροπία δυνάμεων. Η Χαμάς δεν κυβέρνησε τη Γάζα κυρίως μέσω της ιδεολογίας, αλλά μέσω συστηματικού ελέγχου του πληθυσμού που υποστηρίζεται από χρήματα, υπηρεσίες και βία.
Οποιοσδήποτε μεταπολεμικός μηχανισμός πρέπει επομένως να ελέγχει τις χρηματοοικονομικές ροές, να επιβάλλει αυστηρή εποπτεία της εκπαίδευσης και των πολιτικών θεσμών και να χαράσσει σαφή όρια πολιτικής νομιμότητας. Δεν πρόκειται μόνο για μια ανθρωπιστική άσκηση. είναι αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Και ακριβώς εδώ είναι που η Τουρκία και το Κατάρ θέτουν πρόβλημα.
Καμία από τις δύο χώρες δεν μπορεί εύλογα να θεωρηθεί ουδέτερος ή σταθεροποιητικός παράγοντας στη Γάζα. Το Κατάρ έχει υπηρετήσει εδώ και χρόνια ως ο κύριος οικονομικός αγωγός της Χαμάς. Εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια εισήλθαν στην περιοχή με διεθνή συναίνεση, επιτρέποντας στην τρομοκρατική ομάδα να κατασκευάσει σήραγγες, να αποθηκεύσει όπλα και να εδραιώσει το στρατιωτικό της σκέλος πίσω από μια πολιτική πρόσοψη. Η σφαγή της 7ης Οκτωβρίου δεν ήταν μια ανωμαλία των υπηρεσιών πληροφοριών: Ήταν το επιχειρησιακό αποτέλεσμα μακροπρόθεσμης οικονομικής και πολιτικής ενίσχυσης.
Θεωρούν τη Γάζα ως στρατηγικό πλεονέκτημα
Η Τουρκία, υπό τον Ερντογάν, έχει σταθερά τοποθετηθεί ως προστάτης της Μουσουλμανικής Αδελφότητας σε πολλαπλούς τομείς. Η Άγκυρα έχει παράσχει πολιτικό καταφύγιο σε στελέχη της Χαμάς, έχει νομιμοποιήσει την οργάνωση διεθνώς και έχει προωθήσει ισλαμιστικά κινήματα όπου προέκυψαν κενά διακυβέρνησης. Η στάση της Τουρκίας απέναντι στη Χεζμπολάχ και η ευθυγράμμισή της με αντιδυτικά περιφερειακά μπλοκ υπογραμμίζουν περαιτέρω τον στρατηγικό της προσανατολισμό.
Για την Άγκυρα και τη Ντόχα, η Γάζα δεν αποτελεί ανθρωπιστική ευθύνη – είναι ένα στρατηγικό πλεονέκτημα.
Η δομή των κινήτρων τους είναι σαφής: η εξασφάλιση μιας θέσης στην παλαιστινιακή αρένα, η διαμόρφωση «της επόμενης μέρας», η αποκατάσταση της διεθνούς τους θέσης και το ξέπλυμα χρημάτων από χρόνια χορηγίας της Χαμάς υπό τη σημαία της διατήρησης της ειρήνης. Η συμμετοχή σε ένα πλαίσιο που υποστηρίζεται από τις ΗΠΑ τους παρέχει νομιμότητα, πρόσβαση σε κεφάλαια ανοικοδόμησης και επιρροή στο πολιτικό μέλλον της Γάζας – όλα αυτά χωρίς να απαιτείται καμία ιδεολογική ή στρατηγική ανατροπή.
Από άποψη ασφάλειας, αυτό δημιουργεί ένα μοιραίο ελάττωμα. Δεν μπορείτε να αναθέσετε σε δρώντες με τεκμηριωμένο ιστορικό που επέτρεπε σε μια ένοπλη ομάδα να επιβλέπει τον αφοπλισμό της. Καμία σοβαρή προσπάθεια αποστρατιωτικοποίησης δεν θέτει τους μηχανισμούς επιβολής της στα χέρια πρώην χορηγών.
Ακόμα και εντός του αμυντικού κατεστημένου του Ισραήλ, υπάρχουν ελάχιστες ψευδαισθήσεις σε αυτό το σημείο: τα χρήματα του Κατάρ, ανεξάρτητα από την ταμπέλα του πολιτικού, θα βρουν τελικά τον δρόμο τους πίσω στη διατήρηση του επιχειρησιακού οικοσυστήματος της Χαμάς. Η οικονομική αδιαφάνεια, η αδύναμη επιβολή και η πολιτική πίεση θα αναδημιουργήσουν τη δυναμική πριν από την 7η Οκτωβρίου υπό διεθνή κάλυψη – μετατρέποντας την τρέχουσα αδυναμία της Χαμάς σε σταδιακή ανάκαμψη.
Η συναίνεση του Ισραήλ είναι προβληματική
Η συναίνεση του Ισραήλ σε αυτή τη δομή αντανακλά μια βαθύτερη διπλωματική αποτυχία. Μη διαμορφώνοντας προληπτικά το μεταπολεμικό μοντέλο διακυβέρνησης, η Ιερουσαλήμ παραχώρησε πρωτοβουλία και δημιούργησε ένα κενό. Αυτό το κενό γέμισε γρήγορα όχι από μετριοπαθή αραβικά κράτη – Σαουδική Αραβία, Ιορδανία, ΗΑΕ – αλλά από δρώντες που ευθυγραμμίζονται με ισλαμιστικά κινήματα και ριζοσπαστικές παλαιστινιακές παρατάξεις.
Αυτός είναι ένας βασικός νόμος της γεωπολιτικής: όταν αποκλείονται οι μετριοπαθείς, εισέρχονται ριζοσπάστες.
Οι συνέπειες είναι στρατηγικές, όχι θεωρητικές. Ένα μη ευθυγραμμισμένο πλαίσιο διακυβέρνησης δεν θα σταθεροποιήσει τη Γάζα: Θα θεσμοθετήσει την ασάφεια, θα αποδυναμώσει την επιβολή και θα ενσωματώσει μελλοντικές συγκρούσεις στη φάση της ανοικοδόμησης. Η Χαμάς μπορεί να χάσει ορατή εξουσία, αλλά η καταναγκαστική υποδομή, η ιδεολογική επιρροή και τα οικονομικά της δίκτυα θα παραμείνουν άθικτα.
Εάν το σχέδιο της κυβέρνησης Τραμπ είναι να αποφύγει μια στρατηγική χαμένη ευκαιρία, απαιτείται άμεση διόρθωση. Το Ισραήλ πρέπει να ηγηθεί μιας στοχευμένης διπλωματικής προσπάθειας για την αναδιάρθρωση του πλαισίου: να επανεντάξει τους πραγματιστές Άραβες εταίρους, να αποκλείσει τους αντιμαχόμενους παράγοντες και να επιμείνει σε ένα μοντέλο διακυβέρνησης που έχει σχεδιαστεί ρητά για την επιβολή της αποστρατιωτικοποίησης, όχι απλώς για τη διαχείριση των ανθρωπιστικών πτυχών.
Το μέλλον της Γάζας δεν μπορεί να οικοδομηθεί με βάση τη στρατηγική αυταπάτη. Η σταθερότητα δεν επιτυγχάνεται με την ένταξη για τον εαυτό της, αλλά με την ευθυγράμμιση της εξουσίας, των κινήτρων και της επιβολής με τον δηλωμένο στόχο: την οριστική απομάκρυνση της Χαμάς ως στρατιωτικής και κυβερνητικής δύναμης.
Διαφορετικά, η Γάζα μπορεί να αλλάξει στα χαρτιά – αλλά επί τόπου, η ρήξη θα παραμείνει ανοιχτή, περιμένοντας την επιστροφή της Χαμάς.