Γράφει ο Σάι Γκαλ, SigmaLive
Οι περασμένες εβδομάδες παρουσιάστηκαν ως ένας καταιγισμός διπλωματίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Αυτό δεν είναι μια αλληλουχία μεμονωμένων συμφωνιών, αλλά μια αθόρυβη ανακαλωδίωση του περιφερειακού λειτουργικού συστήματος – που στερεί από την κατοχή στη βόρεια Κύπρο το στρατηγικό περιβάλλον στο οποίο βασίστηκε επί μισό αιώνα.
Η συνάντηση αυτής της εβδομάδας των ηγετών του Ισραήλ, της Ελλάδας και της Κύπρου στην Ιερουσαλήμ δεν δημιούργησε μια συμμαχία, ενοποίησε μία, σε μια ενιαία στρατηγική γλώσσα. Ασφάλεια, ενέργεια, συνδεσιμότητα και προστασία υποδομών αντιμετωπίστηκαν ως ένας φάκελος. Σε αυτή την περιοχή, η κυριαρχία ασκείται μέσω καλωδίων, διαδρόμων και θαλάσσιων δικαιοδοσιών όσο και μέσω σημαιών και συνθηκών. Η Κύπρος ήταν παρούσα ως ένα ευρωπαϊκό κράτος-άγκυρα, του οποίου η σταθερότητα εγγυάται τη βιωσιμότητα όσων χτίζονται.
Η ευθυγράμμιση της συνόδου με τον Οικονομικό Διάδρομο Ινδίας – Μέσης Ανατολής – Ευρώπης ήταν, συνεπώς, κάτι περισσότερο από έναν εμπορικό τίτλο. Ο IMEC είναι μια γεωπολιτική επιλογή. Υποθέτει ότι η Ευρώπη μπορεί να συνδεθεί με την Ασία και τον Κόλπο μέσω κρατών που προσφέρουν νομική προβλεψιμότητα και θεσμική συνέχεια. Η Κύπρος ταιριάζει απόλυτα σε αυτή τη λογική. Έδαφος της ΕΕ, δίκαιο της ΕΕ, κανονιστική αξιοπιστία της ΕΕ στο ανατολικό άκρο της Ένωσης. Αυτός ο ρόλος είναι δομικός. Αμφισβητεί επίσης την παγιωμένη παραδοχή ότι η γεωγραφία της Τουρκίας την καθιστά αναντικατάστατη σε κάθε διαμόρφωση ανατολής – δύσης.
Η Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ από την Κύπρο το 2026 και η πορεία της προς τη Σένγκεν δεν είναι συμβολικές ευρωπαϊκές αναβαθμίσεις. Μια προεδρία μετατοπίζει τον έλεγχο της αλληλουχίας, των συνδέσεων και των προτεραιοτήτων εντός της Ένωσης. Η Σένγκεν τυποποιεί τις οριακές συνθήκες υπό τις οποίες λειτουργεί αυτή η αρμοδιότητα. Μαζί, μετακινούν την Κύπρο από τα περιθώρια των ευρωπαϊκών διαδικασιών στους εσωτερικούς τους μηχανισμούς. Για κάθε δομή που εξαρτάται από διαδικαστική ασάφεια και από εξωτερίκευση του ρίσκου, αυτή η μετατόπιση δεν είναι πολιτική πίεση αλλά δομική έκθεση.
Στη Βηρυτό, η Κύπρος υπέγραψε συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με τον Λίβανο ύστερα από σχεδόν δύο δεκαετίες καθυστέρησης – που ποτέ δεν αφορούσε πραγματικά συντεταγμένες, αλλά πάντοτε το αν η Ανατολική Μεσόγειος θα διέπεται από νομική γεωμετρία ή από εκφοβισμό. Αφού η θαλάσσια διευθέτηση Ισραήλ – Λιβάνου το 2022 έδειξε ότι ακόμη και η σκληρή πολιτική εχθρότητα μπορεί να υποχωρήσει μπροστά σε μια πραγματιστική οριοθέτηση όταν ευθυγραμμιστούν τα κίνητρα, η εναπομείνασα θαλάσσια ασάφεια του Λιβάνου έγινε ευθύνη. Η Κύπρος απέκτησε μόχλευση όχι μέσω πίεσης, αλλά μέσω συνέπειας.
Συνολικά, αυτές οι εξελίξεις αποσυναρμολογούν τις δομικές συνθήκες που συντηρούν την κατοχή.
Για δεκαετίες, η ασάφεια καλλιεργούνταν ως μοχλός από την Άγκυρα. Η λειτουργική αποδέσμευση αντιστρέφει αυτή την εξάρτηση. Καθώς οι συμφωνίες συσσωρεύονται, δεν είναι πλέον η περιοχή που περιορίζεται, δεν είναι πλέον η Κύπρος που περιορίζεται – αλλά η Άγκυρα που διαπιστώνει ότι περιορίζεται από ένα περιφερειακό σύστημα το οποίο της αφαιρούμε από τα χέρια.
Γι’ αυτό η αντίδραση της Άγκυρας είναι τόσο διαγνωστική. Οι ενστάσεις για τη συμφωνία Κύπρου – Λιβάνου ήταν άμεσες και γνώριμες, διατυπωμένες γύρω από τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων και προειδοποιήσεις κατά της μονομέρειας. Ωστόσο το μοτίβο είναι επιλεκτικό. Η Τουρκία δεν εφάρμοσε την ίδια λογική στη διευθέτηση Ισραήλ – Λιβάνου, ούτε αντιτάχθηκε στην οριοθέτηση κατ’ αρχήν όπου αυτή εξυπηρετεί τουρκικά συμφέροντα. Το ζήτημα δεν είναι το θαλάσσιο δίκαιο. Είναι η διάβρωση μιας θέσης που χτίστηκε πάνω στη διατήρηση της Κύπρου διπλωματικά απομονωμένης και στρατηγικά αμφίσημης.
Ο IMEC επιταχύνει αυτή τη διάβρωση. Όταν η Άγκυρα επιμένει ότι κανένας διάδρομος δεν μπορεί να πετύχει χωρίς την Τουρκία, διατυπώνει έναν ισχυρισμό περί κύρους, όχι περί εφικτότητας. Η κατοχή υπηρέτησε επί μακρόν ως σημείο πίεσης σε αυτόν τον ισχυρισμό, ως τρόπος να περιπλέκονται οι εναλλακτικές και να εισάγεται ρίσκο στον περιφερειακό σχεδιασμό. Μια αρχιτεκτονική διαδρόμων που αντιμετωπίζει την Κύπρο ως ευρωπαϊκή πύλη υπονομεύει αυτή τη λογική. Δείχνει ότι η συνδεσιμότητα μπορεί να οικοδομηθεί γύρω από τη νομιμότητα και όχι γύρω από τη δύναμη του βέτο.
Το ίδιο ισχύει και για τον EastMed, αν το κατανοήσουμε σωστά όχι ως έναν μόνο αγωγό αλλά ως ένα οικοσύστημα. Θαλάσσιες δικαιοδοσίες, διαδρομές LNG, ηλεκτρικές διασυνδέσεις, υποθαλάσσια καλώδια δεδομένων, λιμάνια και συντονισμό ασφάλειας. Η βιωσιμότητά του εξαρτάται από τη συσσώρευση συμφωνιών που μειώνουν την αβεβαιότητα. Η Κύπρος είναι κεντρική ακριβώς επειδή είναι προβλέψιμη: δίκαιο, κανονισμοί, ευθυγράμμιση. Η κατοχή ευδοκιμεί στην απρόβλεπτη κατάσταση. Η κανονικότητα τη διαβρώνει.
Η στρατηγική αξία της κατοχής δεν περιορίστηκε ποτέ στη γη. Αμφισβητώντας τη θαλάσσια αυτενέργεια της Κύπρου, επιδίωξε να αποτρέψει επενδύσεις, να καθυστερήσει συνεργασία και να διατηρήσει μια αντίληψη μόνιμου ρίσκου. Η λειτουργική αποδέσμευση εξουδετερώνει αυτή τη στρατηγική. Όταν οι γείτονες διευθετούν σύνορα και σχεδιάζουν διαδρόμους στη βάση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Κύπρου όπως αναγνωρίζονται από το διεθνές δίκαιο, η κατοχή μένει να διαχειρίζεται έναν χώρο ολοένα και μικρότερης συνάφειας.
Η μετατόπιση είναι επιχειρησιακή. Η Κύπρος λειτουργεί ως κανονικό κράτος και η περιοχή οργανώνεται γύρω από αυτή την πραγματικότητα. Καθώς αυτές οι ρυθμίσεις παγιώνονται, η κατοχή δεν κανονικοποιείται, εκτίθεται ως ένας αναχρονισμός που περιπλέκει έργα χωρίς να συμβάλλει σε κανένα από αυτά.
Για την Ευρώπη, το συμπέρασμα είναι ευθύ. Η Κύπρος δεν ζητά από τις Βρυξέλλες συμβολικές χειρονομίες. Δείχνει πώς τα ευρωπαϊκά συμφέροντα και η κυπριακή κυριαρχία ευθυγραμμίζονται: νομικά όρια, ασφαλείς διάδρομοι, διαφοροποίηση ενέργειας και προστασία υποδομών. Η αναγνώριση αυτής της ευθυγράμμισης δεν είναι κλιμάκωση. Είναι στρατηγική σαφήνεια.
Μια κατοχή μπορεί να παγώσει ένα έδαφος. Δεν μπορεί να παγώσει μια περιοχή, όταν η περιοχή αποφασίσει να κινηθεί. Αυτές οι συμφωνίες δεν επιλύουν το Κυπριακό. Κάθε συμφωνία αφαιρεί έναν δομικό πυλώνα από τη βιωσιμότητα της κατοχής, αφήνοντας τον έλεγχο εκτεθειμένο, χωρίς στρατηγικό βάθος ή αποτελεσματική προστασία. Τέτοιες διαμορφώσεις δεν αντέχουν. Ή καταρρέουν από μέσα, ή επιβιώνουν μόνο έως ότου ένα αναδιαμορφωμένο περιφερειακό περιβάλλον έχει, στην πράξη, άρει τους πολιτικούς, επιχειρησιακούς και στρατηγικούς περιορισμούς που κάποτε εμπόδιζαν τη δυνατότητα αποδόμησής τους με τη βία. Βήμα το βήμα, χάρτη το χάρτη, διάδρομο το διάδρομο, η λογική που συντήρησε την κατοχή αποσυναρμολογείται.