Καθώς ο Δαλάι Λάμα γίνεται 90 ετών, ο κόσμος θυμάται για άλλη μια φορά ένα ήσυχο παράδοξο: ο πνευματικός ηγέτης ενός λαού χωρίς κράτος έχει επιβιώσει από κάθε Κινέζο ηγέτη που προσπάθησε να εξαλείψει την επιρροή του. Από τον Μάο Τσε Τουνγκ μέχρι τον Σι Τζινπίνγκ, το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα (ΚΚΚ) έχει διεξάγει μια αδιάκοπη εκστρατεία για να ελέγξει, να οικειοποιηθεί ή να συντρίψει την θιβετιανή υπόθεση.
Ωστόσο, ο Δαλάι Λάμα παραμένει – γαλήνιος, με αρχές και παγκοσμίως σεβαστός. Το ίδιο δεν μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα για το καθεστώς που προσπάθησε να τον φιμώσει. Όταν ο Μάο είπε διάσημα στον νεαρό Δαλάι Λάμα ότι «η θρησκεία είναι δηλητήριο», πιθανότατα πίστευε ότι ο χρόνος και η δύναμη ήταν με το μέρος του. Το 1959, μετά από μια αποτυχημένη εξέγερση, ο Δαλάι Λάμα έφυγε από το Θιβέτ και ξεκίνησε μια ζωή στην εξορία. Το ΚΚΚ υπέθεσε ότι η απόσταση και η προπαγάνδα θα μείωναν τη σημασία του. Αντ’ αυτού, η εξορία έγινε πλατφόρμα. Τις επόμενες επτά δεκαετίες, ο Δαλάι Λάμα μεταμορφώθηκε από περιφερειακό μονάρχη σε παγκόσμια ηθική φωνή – κερδίζοντας το Νόμπελ Ειρήνης, συναντώντας παγκόσμιους ηγέτες και εμπνέοντας εκατομμύρια με το μήνυμά του για συμπόνια και μη βία.
Εν τω μεταξύ, οι ηγέτες της Κίνας έχουν έρθει και έχουν παρέλθει. Η Πολιτιστική Επανάσταση του Μάο έδωσε τη θέση της στον πραγματισμό του Ντενγκ Σιάο Πινγκ, στην τεχνοκρατία του Τζιανγκ Ζεμίν, στον προσεκτικό συντηρητισμό του Χου Τζιντάο και τώρα στην αυταρχική αναβίωση του Σι Τζινπίνγκ. Κάθε εποχή έφερε νέες τακτικές – άλλες ανεπαίσθητες, άλλες βάναυσες – αλλά ο στόχος παρέμεινε ο ίδιος: να σβήσει η θιβετιανή ταυτότητα και να αντικατασταθεί από μια απολυμασμένη, κρατικά εγκεκριμένη εκδοχή του Βουδισμού. Ωστόσο, η ηθική διαύγεια του Δαλάι Λάμα έχει επανειλημμένα αποκαλύψει την κενότητα αυτών των προσπαθειών. Τι εξηγεί την ανθεκτικότητά του; Πρώτον, η εξουσία του Δαλάι Λάμα δεν βασίζεται στον καταναγκασμό, αλλά στη συνείδηση. Δεν ηγείται με διατάγματα, αλλά με το παράδειγμά του. Η δέσμευσή του στη μη βία, ακόμη και απέναντι στην πολιτιστική γενοκτονία, του έχει χαρίσει μια νομιμότητα που κανένα κυβερνητικό διάταγμα δεν μπορεί να κατασκευάσει. Δεύτερον, το μήνυμά του υπερβαίνει την πολιτική.
Ενώ το Πεκίνο μιλάει τη γλώσσα της εξουσίας, ο Δαλάι Λάμα μιλάει στο ανθρώπινο πνεύμα – για την καλοσύνη, την αλληλεξάρτηση και την παγκόσμια λαχτάρα για ελευθερία. Και τρίτον, έχει προσαρμοστεί χωρίς συμβιβασμούς. Αναθέτοντας οικειοθελώς την πολιτική εξουσία σε μια εκλεγμένη εξόριστη θιβετιανή κυβέρνηση, διασφάλισε τη συνέχεια της θιβετιανής δημοκρατίας. Επιβεβαιώνοντας ότι η μετενσάρκωσή του θα επιλεγεί εκτός κινεζικού ελέγχου, προέβλεψε την προσπάθεια του Πεκίνου να εγκαταστήσει έναν διάδοχο-μαριονέτα. Με αυτόν τον τρόπο, μετέτρεψε το ζήτημα της διαδοχής σε δημοψήφισμα για τη νομιμότητα – και ο κόσμος παρακολουθεί. Η ειρωνεία είναι έντονη: ένας άνθρωπος χωρίς στρατό, χωρίς κράτος, χωρίς έδαφος, έχει αντέξει περισσότερο από το πιο ισχυρό αυταρχικό καθεστώς στη γη. Και ενώ ο Δαλάι Λάμα έχει γεράσει με χάρη, το ΚΚΚ έχει γεράσει με άγχος – σφίγγοντας τον κλοιό του, φοβούμενο τη διαφωνία και επενδύοντας περισσότερο στην επιτήρηση παρά στην εμπιστοσύνη.
Κανείς δεν ζει για πάντα. Αλλά οι κληρονομιές ζει. Η κληρονομιά του Δαλάι Λάμα είναι μια κληρονομιά πνευματικής αντοχής, πολιτιστικής διατήρησης και ηθικού θάρρους. Η κληρονομιά του ΚΚΚ, αντίθετα, εξακολουθεί να γράφεται – και δεν είναι σαφές αν θα μείνει στη μνήμη για την οικονομική του άνοδο ή για την καταστολή του. Τελικά, η ιστορία μπορεί να καταγράψει ότι ο μοναχός έζησε περισσότερο από την αυτοκρατορία – όχι επειδή άσκησε εξουσία, αλλά επειδή ενσάρκωσε την αλήθεια.