Μια σιωπηλή επανάσταση εκτυλίσσεται σε όλη τη ζώνη των πραξικοπημάτων της Αφρικής. Οι στρατιωτικά καθοδηγούμενες κυβερνήσεις στο Μάλι, την Μπουρκίνα Φάσο και τον Νίγηρα καταρρίπτουν τους παλιούς κανόνες του παιχνιδιού και σφίγγουν τον έλεγχο τους πάνω στον χρυσό, το ουράνιο και τα κρίσιμα ορυκτά όπως το λίθιο, το μαγγάνιο και άλλα μέταλλα κρίσιμα για τη μετάβαση που τροφοδοτούν τις παγκόσμιες αμυντικές βιομηχανίες και τις αλυσίδες εφοδιασμού πράσινης τεχνολογίας.
Στο όνομα της κυριαρχίας, αναγκάζουν τις δυτικές εταιρείες να αποδεχτούν νέους όρους, ενώ οι Κινέζοι και οι Ρώσοι παράγοντες κινούνται γρήγορα στο κενό. Σε αυτή την αναταραχή, μια χώρα αντιμετωπίζει μια κρίσιμη επιλογή: Θα παραμείνει η Τουρκία περιθωριακός παράγοντας ή θα μετατρέψει τον εθνικισμό των πόρων του Σαχέλ σε ένα στρατηγικό άνοιγμα;
Από τα πραξικοπήματα στις συμβάσεις: Ένα νέο Σαχέλ
Η ιστορία του Σαχέλ από το 2020 συχνά αφηγείται μέσα από το πρίσμα της ασφάλειας: μια αλυσίδα πραξικοπημάτων, η απέλαση γαλλικών στρατευμάτων και η άνοδος νέων στρατιωτικών χούντας. Ωστόσο, η πιο αποφασιστική μετατόπιση συμβαίνει στις συμβάσεις και όχι στους στρατώνες.
Οι κυβερνήσεις στο Μπαμάκο, την Ουαγκαντούγκου και τη Νιαμέι ξαναγράφουν τους κώδικες εξόρυξης, αυξάνουν τις υποχρεωτικές κρατικές μετοχές και απαιτούν τοπική προστιθέμενη αξία. Πίσω από τη ρητορική της κυριαρχίας κρύβεται ένας σκληρός υπολογισμός: δεκαετίες εξόρυξης άφησαν αυτά τα κράτη πλούσια σε πόρους, αλλά φτωχά σε υποδομές, θέσεις εργασίας και δημοσιονομικό χώρο.
Οι δυτικές εταιρείες, που ήδη ανησυχούν για τους κινδύνους για τη φήμη και την ασφάλεια, έχουν αρχίσει να μειώνουν τις δραστηριότητές τους. Όταν αντιμετωπίζουν υψηλότερους φόρους ή την απειλή εθνικοποίησης, πολλές επιλέγουν να εκποιήσουν ή να παγώσουν τις επενδύσεις. Πέρα από την αναστολή των δραστηριοτήτων της Orano στον Νίγηρα, αρκετές καναδικές και αυστραλιανές εταιρείες εξόρυξης μεσαίου επιπέδου έχουν σταματήσει τις δραστηριότητες εξερεύνησης στο Μάλι εν μέσω αυστηρότερων δημοσιονομικών καθεστώτων και διαταραχών που σχετίζονται με την εξέγερση, ενισχύοντας μια ευρύτερη τάση υποχώρησης σε όλη την περιοχή.
Αυτή η υποχώρηση δημιουργεί χώρο για άλλους. Κινεζικές εταιρείες φτάνουν με κεφάλαια, ενώ οι οντότητες που συνδέονται με τη Ρωσία προσφέρουν προστασία του καθεστώτος. Το Σαχέλ δεν είναι πλέον μια γαλλική αυλή. είναι ένα αμφισβητούμενο σύνορο της παγκόσμιας ενεργειακής μετάβασης.
Αυτός ο νέος εθνικισμός των πόρων δεν είναι ένα προσωρινό ξέσπασμα. Αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη ηπειρωτική μετατόπιση. Το μήνυμα από το Σαχέλ είναι σαφές: ο επόμενος κύκλος εξόρυξης πρέπει να φαίνεται διαφορετικός, αλλιώς δεν θα συμβεί με τους ίδιους όρους.
Η στιγμή της Τουρκίας: Κάτι περισσότερο από τα drones
Η Τουρκία εισέρχεται σε αυτή τη σκηνή με ασυνήθιστα πλεονεκτήματα. Δεν κουβαλάει αποικιακές αποσκευές, παρουσιάζεται ως εταίρος και όχι ως προστάτης και συνδυάζει αποτελεσματικά διπλωματικά και εργαλεία ασφαλείας. Το εμπόριο με την Αφρική έχει φτάσει σχεδόν τα 40 δισεκατομμύρια δολάρια και η Turkish Airlines έχει ενσωματώσει την ήπειρο στο παγκόσμιο δίκτυό της.
Η εμβέλεια της Άγκυρας στην Αφρική βασίζεται σε ένα πολυδιάστατο σύνολο εργαλείων: διπλωματία υψηλού επιπέδου, αναπτυξιακή βοήθεια μέσω της TIKA, ανταλλαγές εκπαίδευσης, έργα κατασκευών και υγείας, ανθρωπιστικά προγράμματα, επέκταση της εμπλοκής του ιδιωτικού τομέα και συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, η Άγκυρα έχει ανοίξει δεκάδες πρεσβείες και έχει χτίσει μια ισχυρή φήμη μέσω αυτών των ποικίλων πρωτοβουλιών.
Ωστόσο, στην πολιτική εξόρυξης του Σαχέλ, η Άγκυρα εξακολουθεί να συμπεριφέρεται με προσοχή. Η παρουσία της είναι ορατή στον τομέα των κατασκευών και της ασφάλειας, αλλά λιγότερο σε μεγάλης κλίμακας επιχειρήσεις πόρων. Αυτή η προσοχή αντανακλά όχι μόνο τους πολιτικούς κινδύνους και τους κινδύνους ασφαλείας σε περιβάλλοντα επιρρεπή σε πραξικοπήματα, αλλά και ανησυχίες για την κανονιστική αβεβαιότητα και την πιθανή έκθεση σε κυρώσεις. Ενισχύεται περαιτέρω από την πραγματικότητα ότι η είσοδος σε περιβάλλοντα εξόρυξης υψηλού κινδύνου απαιτεί μακροπρόθεσμες κεφαλαιακές δεσμεύσεις, κάτι που οι Τούρκοι επενδυτές παραδοσιακά προσεγγίζουν πιο συνετά.
Ας υποθέσουμε ότι η Τουρκία συνεχίζει να δίνει προτεραιότητα στην πώληση drones και στην υπογραφή σχετικά γενικών εμπορικών συμφωνιών. Αυτό θα διακινδυνεύσει τη σταθεροποίηση καθεστώτων των οποίων τα ορυκτά εξακολουθούν να εξορύσσονται και να επεξεργάζονται σε μεγάλο βαθμό από άλλους. Η Άγκυρα θα έπαιζε τον ρόλο ενός πολύτιμου εταίρου στον τομέα της ασφάλειας και της οικονομίας, ενώ το Πεκίνο και η Μόσχα θα εδραιώνουν τον βαθύτερο έλεγχο του υπεδάφους και των τμημάτων υψηλής αξίας της αλυσίδας εφοδιασμού.
Υπάρχει μια εναλλακτική οδός. Η Τουρκία μπορεί να προσφέρει αυτό που αναζητά απεγνωσμένα το Σαχέλ: έναν εταίρο πρόθυμο να μοιραστεί τον κίνδυνο στη δημιουργία τοπικής βιομηχανίας. Αυτό σημαίνει κοινοπραξίες στον τομέα της διύλισης, της επεξεργασίας υλικών μπαταριών και της μεταφοράς τεχνολογίας. Σημαίνει διατήρηση ενός σημαντικού μεριδίου αξίας εντός των οικονομιών του Σαχέλ.
Μια δοκιμασία στρατηγικού σθένους
Η μετατροπή αυτής της πιθανότητας σε πραγματικότητα απαιτεί στρατηγικό σθένος και σαφείς επιλογές από την Άγκυρα.
Πρώτον, η Τουρκία χρειάζεται μια ξεχωριστή στρατηγική για το Σαχέλ. Το μείγμα απειλών και πόρων της περιοχής απαιτεί προσαρμοσμένα μέσα. Οι διπλωματικές αποστολές και οι ιδιώτες επενδυτές πρέπει να λειτουργούν υπό ένα πλαίσιο που προνομιάζει τη διαφάνεια και την τοπική ιδιοκτησία. Χωρίς ευθυγράμμιση, οποιοδήποτε τουρκικό έργο κινδυνεύει να εκληφθεί ως μια ακόμη εξωτερική αρπαγή.
Δεύτερον, η Άγκυρα θα πρέπει να αποφύγει να αντιδρά μόνο μέσω ενός πρίσματος ασφαλείας. Η παροχή drones είναι απαραίτητη αλλά ανεπαρκής. Η σταθερότητα εξαρτάται από το αν οι τοπικές κοινότητες βλέπουν πραγματικά οφέλη: σχολεία, κλινικές και θέσεις εργασίας. Οι τουρκικές εταιρείες που επιμένουν στη συμμετοχή της κοινότητας θα ενίσχυαν την εικόνα της Άγκυρας ως υπεύθυνου εταίρου και θα συμπλήρωναν την ευρύτερη διπλωματική, ανθρωπιστική και οικονομική εμβέλεια της χώρας στην Αφρική.
Τρίτον, η Τουρκία μπορεί να χρησιμοποιήσει τον ρόλο της ως γέφυρα. Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ανησυχούν για τα κρίσιμα ορυκτά. Οι αφρικανικές κυβερνήσεις δυσανασχετούν με τους όρους. Η Άγκυρα είναι σε θέση να συγκαλέσει τριμερείς διαλόγους που συνδέουν τους Αφρικανούς παραγωγούς, τους Τούρκους επενδυτές και τις ευρωπαϊκές αγορές.
Ο κίνδυνος του δισταγμού
Ο σημαντικότερος κίνδυνος έγκειται στον δισταγμό. Το πολιτικό τοπίο του Σαχέλ είναι ασταθές, αλλά η κατεύθυνση της πολιτικής για τους πόρους είναι αδιαμφισβήτητη. Εάν η Τουρκία περιμένει ιδανικές συνθήκες, οι άλλοι θα κλειδώσουν μακροπρόθεσμες παραχωρήσεις.
Ο νέος εθνικισμός των πόρων του Σαχέλ συχνά απεικονίζεται ως απειλή. Για την Τουρκία, μπορεί να είναι μια σπάνια ευκαιρία να αποδείξει ότι μια μεσαία δύναμη μπορεί να ενεργήσει διαφορετικά και να επεκτείνει την ήδη επεκτεινόμενη αφρικανική εμπλοκή της σε βιομηχανικές και μεταλλευτικές συνεργασίες υψηλότερης αξίας.
Η ιστορία τείνει να θυμάται ποιος κινήθηκε πρώτος όταν ο χάρτης ήταν ακόμα χαραγμένος. Εάν η Άγκυρα προχωρήσει με στρατηγική σαφήνεια, αυτή η δεκαετία θα μπορούσε να μείνει στην ιστορία ως η στιγμή που μετέτρεψε την αφρικανική της παρουσία σε πραγματική στρατηγική δύναμη. Εάν μείνει στην άκρη, η περιοχή θα αλλάξει – μόνο που δεν θα υπάρχει η Τουρκία στο τραπέζι όπου λαμβάνονται οι πραγματικές αποφάσεις.