Η τουρκική κυβέρνηση ανέβαλε την κοινοβουλευτική διαδικασία σχετικά με ένα αμφιλεγόμενο νομοσχέδιο για τη θαλάσσια δικαιοδοσία που σχετίζεται με το δόγμα «Γαλάζια Πατρίδα» της χώρας, καθυστερώντας ένα μέτρο που θα μπορούσε να εντείνει τις διαμάχες με την Ελλάδα και την Κύπρο, αποφεύγοντας παράλληλα μια δυνητικά διχαστική συζήτηση ενόψει της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ τον επόμενο μήνα στην Άγκυρα.
Η νομοθεσία, ευρέως γνωστή στην Τουρκία ως «Νόμος της Γαλάζιας Πατρίδας», επιδιώκει να κωδικοποιήσει τις θαλάσσιες αξιώσεις και τα νομικά πρότυπα της χώρας σχετικά με τις αποκλειστικές οικονομικές ζώνες, τα όρια της υφαλοκρηπίδας και άλλες περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας στη Μαύρη Θάλασσα, το Αιγαίο και την ανατολική Μεσόγειο. Τούρκοι αξιωματούχοι και σχολιαστές που προσυπογράφουν την κυβέρνηση έχουν περιγράψει την πρόταση ως μια προσπάθεια ένταξης μακροχρόνιων θαλάσσιων αξιώσεων στο εσωτερικό δίκαιο.
Το νομοσχέδιο αναμενόταν αρχικά να φτάσει στο κοινοβούλιο τον Μάιο. Τούρκοι αξιωματούχοι τώρα αναφέρουν ότι η πρόταση είναι πιθανό να παραμείνει σε αναμονή τουλάχιστον μέχρι τον Οκτώβριο, επειδή δεν έχει ενσωματωθεί στο κοινοβουλευτικό ημερολόγιο πριν από τις θερινές διακοπές της νομοθετικής εξουσίας. Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν δημοσίως χαρακτηρίσει την καθυστέρηση ως θέμα χρονοδιαγράμματος και γραφειοκρατίας και όχι ως αντιστροφή πολιτικής.
Η αναβολή έρχεται σε μια ευαίσθητη διπλωματική στιγμή. Η Τουρκία θα φιλοξενήσει τους ηγέτες του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα τον Ιούλιο, θέτοντας τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στο επίκεντρο της διπλωματίας της συμμαχίας σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από τον πόλεμο στην Ουκρανία, την αστάθεια στη Μέση Ανατολή και την αυξανόμενη αβεβαιότητα στις διατλαντικές σχέσεις.
Η αποφυγή μιας νέας διαμάχης με την Ελλάδα πριν από τη σύνοδο κορυφής φαίνεται να συνάδει με τις άμεσες διπλωματικές προτεραιότητες της Άγκυρας. Η νομοθεσία δεν έχει εγκαταλειφθεί και οι προετοιμασίες στους τουρκικούς κρατικούς θεσμούς συνεχίζονται. Αντίθετα, οι αξιωματούχοι παρουσιάζουν την καθυστέρηση ως προσωρινή αναβολή, ενώ το κοινοβούλιο επικεντρώνεται σε άλλες νομοθετικές εργασίες πριν από τις καλοκαιρινές διακοπές του.
Η διάκριση έχει σημασία επειδή η πρόταση παραμένει πολιτικά σημαντική. Το δόγμα της Γαλάζιας Πατρίδας έχει εξελιχθεί από μια ναυτική έννοια σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα θέματα στον στρατηγικό διάλογο της Τουρκίας. Οι υποστηρικτές το περιγράφουν ως πλαίσιο για την υπεράσπιση των τουρκικών ναυτικών δικαιωμάτων και την πρόσβαση σε ενεργειακούς πόρους. Η Ελλάδα και η Κύπρος θεωρούν το δόγμα ως άμεση αμφισβήτηση των δικών τους αξιώσεων στο Αιγαίο και την ανατολική Μεσόγειο.
Η νομοθεσία θα παρέχει ένα νομικό πλαίσιο για τα θαλάσσια σύνορα, τις αποκλειστικές οικονομικές ζώνες και τα αμφισβητούμενα γεωγραφικά χαρακτηριστικά που αποτελούν εδώ και καιρό πηγές τριβής μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας. Τα σχέδια προτάσεων περιλαμβάνουν επίσης διατάξεις που αφορούν το νομικό καθεστώς των νησιών, των νησίδων και των βραχονησίδων σε περιοχές που διεκδικούν και οι δύο χώρες.
Ο χρόνος της καθυστέρησης αντικατοπτρίζει ευρύτερες αλλαγές στο περιβάλλον εξωτερικής πολιτικής της Τουρκίας. Τα τελευταία χρόνια, η Άγκυρα έχει ομαλοποιήσει τις σχέσεις της με αρκετούς περιφερειακούς αντιπάλους και έχει απομακρυνθεί από ορισμένες από τις αντιπαραθετικές διπλωματικές πρακτικές που καθόριζαν προηγούμενες περιόδους της διακυβέρνησης του Ερντογάν. Ο μετασχηματισμός του περιφερειακού τοπίου μετά τις εξελίξεις στη Συρία έχει επίσης μειώσει ένα από τα πιο σημαντικά εξωτερικά ζητήματα που κυριαρχούσαν στην τουρκική πολιτική για περισσότερο από μια δεκαετία.
Ως αποτέλεσμα, οι διαφορές που αφορούν το Ισραήλ και το ελληνοκυπριακό θαλάσσιο ζήτημα ξεχωρίζουν ολοένα και περισσότερο μεταξύ των υπόλοιπων ζητημάτων εξωτερικής πολιτικής που μπορούν να δημιουργήσουν έντονο εθνικιστικό αίσθημα στο εσωτερικό.
Αυτή η πολιτική διάσταση βοηθά να εξηγηθεί γιατί η νομοθεσία παραμένει σχετική παρά την αναβολή της.
Ο Ερντογάν έχει επανειλημμένα χρησιμοποιήσει έντονη ρητορική σχετικά με τις διαφορές με την Ελλάδα. Σε περιόδους αυξημένης έντασης, προειδοποίησε ότι η Τουρκία θα μπορούσε να αναλάβει δράση κατά των υποτιθέμενων απειλών και δήλωσε ότι οι τουρκικές δυνάμεις θα μπορούσαν να φτάσουν «ξαφνικά μια νύχτα», σχόλια που ερμηνεύτηκαν ευρέως ως απευθυνόμενα στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια μιας περιόδου κλιμάκωσης των διαφωνιών στο Αιγαίο.
Ωστόσο, ο Ερντογάν έχει επίσης δείξει προθυμία να μαλακώσει τη θέση του όταν ευρύτερα διπλωματικά συμφέροντα απαιτούν αποκλιμάκωση.
Πριν από μια επίσκεψη στην Αθήνα στα τέλη του 2023, επαίνεσε τον Έλληνα πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, τόνισε τον διάλογο και τη συνεργασία και υποστήριξε ότι οι διαφορές μεταξύ των δύο συμμάχων του ΝΑΤΟ θα μπορούσαν να επιλυθούν μέσω της διπλωματίας. Επίσης, αποστασιοποιήθηκε από ερμηνείες ότι οι προηγούμενες δηλώσεις του αποτελούσαν άμεσες απειλές κατά της Ελλάδας.
Το επεισόδιο κατέδειξε ένα επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό της προσέγγισης της εξωτερικής πολιτικής του Ερντογάν: εθνικιστική ρητορική σε περιόδους πολιτικής πίεσης, ακολουθούμενη από ρεαλιστική προσαρμογή όταν το απαιτούν οι στρατηγικές συνθήκες.
Αυτό το μοτίβο μπορεί να αποκτήσει ολοένα και μεγαλύτερη σημασία καθώς η Τουρκία προχωρά σταδιακά προς τον επόμενο εκλογικό της κύκλο.
Αν και οι εθνικές εκλογές δεν αναμένονται άμεσα, οι πολιτικοί υπολογισμοί ήδη διαμορφώνουν τη μακροπρόθεσμη στρατηγική στην Άγκυρα. Η τουρκική οικονομία παραμένει εύθραυστη παρά τα σημάδια σταθεροποίησης. Ο πληθωρισμός, το υψηλό κόστος ζωής και οι ανησυχίες για την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών εξακολουθούν να κυριαρχούν στη δημόσια συζήτηση.
Για τον Ερντογάν, αυτές οι οικονομικές πραγματικότητες αποτελούν πολιτική πρόκληση. Ο πρόεδρος διατηρεί κυρίαρχη θέση στην τουρκική πολιτική και συνεχίζει να ασκεί εκτεταμένη επιρροή στους κρατικούς θεσμούς. Οι πολιτικοί της αντιπολίτευσης, οι δημοσιογράφοι και οι επικριτές έχουν αντιμετωπίσει αυξανόμενες δικαστικές και πολιτικές πιέσεις τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, οι οικονομικές συνθήκες παραμένουν ένα από τα λίγα ζητήματα που μπορούν να υπερβούν τις ιδεολογικές διαιρέσεις και να προκαλέσουν διαρκή δημόσια δυσαρέσκεια.
Οι διαμάχες για την εξωτερική πολιτική προσφέρουν μια εναλλακτική πολιτική ατζέντα. Σε αντίθεση με τον πληθωρισμό ή την ανεργία, οι διαμάχες για την κυριαρχία επιτρέπουν στην κυβέρνηση να αυτοπροσδιορίζεται ως υπερασπιστής των εθνικών συμφερόντων έναντι εξωτερικών πιέσεων. Η νομοθεσία για τη Γαλάζια Πατρίδα εντάσσεται φυσικά σε αυτή την αφήγηση, επειδή συνδυάζει ζητήματα εδαφικών δικαιωμάτων, εθνικής ταυτότητας, στρατιωτικής ισχύος και ενεργειακής ασφάλειας.
Η αναβολή του νομοσχεδίου, επομένως, δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως απόδειξη ότι η Άγκυρα έχει εγκαταλείψει την πρωτοβουλία. Αντίθετα, η κυβέρνηση φαίνεται να περιμένει μια πιο ευνοϊκή στιγμή.
Πιθανότατα, διάφοροι παράγοντες επηρεάζουν αυτόν τον υπολογισμό. Ένας είναι η επιθυμία να αποφευχθεί η διαμάχη κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ, όπου η Τουρκία θα επιδιώξει να παρουσιαστεί ως ένα εποικοδομητικό και απαραίτητο μέλος της συμμαχίας. Η εισαγωγή ενός εξαιρετικά αμφιλεγόμενου ναυτικού νόμου τις εβδομάδες που προηγούνται της συνάντησης θα μπορούσε να προσελκύσει ανεπιθύμητη προσοχή από συμμάχους που ήδη ανησυχούν για τις εντάσεις στην ανατολική Μεσόγειο.
Μια άλλη παράμετρος που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι οι συνεχιζόμενες αμυντικές συζητήσεις της Τουρκίας με τους Ευρωπαίους εταίρους. Η Άγκυρα διεξάγει συνομιλίες σχετικά με το γαλλο-ιταλικό σύστημα αεροπορικής και πυραυλικής άμυνας SAMP/T, στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειάς της να ενισχύσει τις εθνικές δυνατότητες αεροπορικής άμυνας. Η διατήρηση παραγωγικών σχέσεων με τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είναι σημαντική για αυτές τις διαπραγματεύσεις και για τις ευρύτερες φιλοδοξίες της Τουρκίας στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Τουρκίας και μια σημαντική πηγή επενδύσεων. Παρά τις περιοδικές πολιτικές διαμάχες, η Άγκυρα συνέχισε να επιδιώκει στενότερη οικονομική συνεργασία με την Ευρώπη. Μια παρατεταμένη αντιπαράθεση με την Ελλάδα θα μπορούσε εύκολα να μετατραπεί σε ευρύτερες συζητήσεις σχετικά με τη σχέση της Τουρκίας με την ΕΕ σε μια εποχή που η οικονομική σταθερότητα παραμένει προτεραιότητα της κεντρικής κυβέρνησης.
Για αυτόν τον λόγο, οι Τούρκοι αξιωματούχοι φαίνεται να εξισορροπούν ανταγωνιστικούς στόχους: τη διατήρηση ενός δυνητικά πολύτιμου πολιτικού ζητήματος για το μέλλον, αποφεύγοντας παράλληλα το άμεσο διπλωματικό κόστος.
Η στρατηγική έχει σχετικά μικρό μειονέκτημα από την οπτική γωνία της κυβέρνησης. Αναβάλλοντας αντί να αποσύρει το νομοσχέδιο, η Άγκυρα μπορεί να σηματοδοτήσει τη συνέχεια στις εθνικιστικές εκλογικές περιφέρειες, μειώνοντας παράλληλα τις βραχυπρόθεσμες τριβές με συμμάχους και οικονομικούς εταίρους.
Η νομοθεσία μπορεί στη συνέχεια να αναβιώσει αργότερα εάν αλλάξουν οι συνθήκες.
Σε περίπτωση που οι σχέσεις με την Ελλάδα επιδεινωθούν ξανά ή η Άγκυρα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι εσωτερικές πολιτικές συνθήκες ευνοούν μια πιο δυναμική στάση εξωτερικής πολιτικής, το νομοσχέδιο για τη Γαλάζια Πατρίδα θα είναι ήδη έτοιμο και θα περιμένει. Οποιαδήποτε έντονη αντίδραση από την Αθήνα θα μπορούσε να ενισχύσει το επιχείρημα της κυβέρνησης ότι η Τουρκία υπερασπίζεται τα νόμιμα θαλάσσια δικαιώματα έναντι εξωτερικής αντιπολίτευσης.
Προς το παρόν, ωστόσο, ο Ερντογάν φαίνεται να επικεντρώνεται σε έναν διαφορετικό στόχο, ο οποίος είναι να κρατήσει ένα δυνητικά εκρηκτικό ζήτημα εκτός της διεθνούς ατζέντας μέχρι να ψηφιστεί η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ και άλλες διπλωματικές προτεραιότητες.
Το νομοσχέδιο μπορεί να καθυστερήσει, αλλά σύμφωνα με τις περισσότερες ενδείξεις παραμένει πολύ ζωντανό. Και καθώς η Τουρκία πλησιάζει σε μελλοντικές εκλογές, η πολιτική έλξη της μετατροπής των θαλάσσιων διαφορών σε εθνικό ζήτημα προεκλογικής εκστρατείας είναι απίθανο να εξαφανιστεί.