Είναι φανερό ότι ανάμεσα στις ΗΠΑ και στην Τουρκία έχει επέλθει ένας συμβιβασμός, έστω και προσωρινός, ο οποίος έχει σαφή γεωπολιτικά χαρακτηριστικά που ξεκινούν από την Γάζα και καταλήγουν στο Ιράν.
Η τουρκική κρατική τράπεζα Halkbank έχει χρησιμεύσει ως αγωγός για παράνομα ιρανικά χρηματοδοτικά δίκτυα. Κατηγορήθηκε στις ΗΠΑ το 2019 για ένα από τα μεγαλύτερα σχέδια αποφυγής κυρώσεων στη σύγχρονη ιστορία, και τουλάχιστον δύο από τους υπαλλήλους της καταδικάστηκαν κατά τη διάρκεια της πρώτης κυβέρνησης Τραμπ για τη συμμετοχή τους.
Ωστόσο, παρά τα συντριπτικά στοιχεία ότι η τράπεζα βοήθησε το Ιράν να παρακάμψει τις κυρώσεις των ΗΠΑ, ο Λευκός Οίκος έχει πλέον χορηγήσει στην Άγκυρα έναν επιεική συμβιβασμό που επιτρέπει στην ίδια την τράπεζα να αποφύγει τη δίωξη. Αυτό το αποτέλεσμα – που πλέον είναι σχεδόν ολοκληρωμένο και απαιτεί μόνο την υπογραφή ενός δικαστή – υπονομεύει τόσο την επιβολή των κυρώσεων όσο και την αμερικανική αξιοπιστία.
Μεταξύ 2012 και 2013, η Halkbank έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη μετατροπή των ιρανικών εσόδων από το πετρέλαιο που ήταν παγιδευμένα σε τουρκικούς λογαριασμούς σε τουρκική λίρα, στη συνέχεια σε χρυσό και τελικά σε μετρητά, τα οποία με τη σειρά τους μεταφέρθηκαν λαθραία πίσω στο Ιράν.
Η επιχείρηση – που οργανώθηκε από τον Ρεζά Ζαράμπ, έναν Ιρανό-Τούρκο επιχειρηματία και τον Μεχμέτ Χακάν Ατίλα, αναπληρωτή γενικό διευθυντή της Halkbank – επέτρεψε στο Ιράν να παρακάμψει την εκστρατεία «μέγιστης πίεσης» της Ουάσιγκτον. Η κατάθεση του Ζαράμπ το 2017 αποκάλυψε τη συνενοχή ανώτερων Τούρκων αξιωματούχων, μερικοί από τους οποίους ανήκαν στον στενό κύκλο του Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Οι ενέργειες της Halkbank παραβίασαν πολλούς νόμους των ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένου του Νόμου περί Διεθνών Οικονομικών Εξουσιών Έκτακτης Ανάγκης και των νόμων κατά της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Ωστόσο, διαδοχικές κυβερνήσεις, τόσο Ρεπουμπλικάνοι όσο και Δημοκρατικοί, απέφυγαν να επιδιώξουν τις μέγιστες ποινές.
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει πλέον καταλήξει σε συμφωνία αναβολής δίωξης μεταξύ των ΗΠΑ και της Halkbank – μια εξαιρετική παραχώρηση σε σύγκριση με τις πολυδισεκατομμυρίων δολαρίων ποινές που κατέβαλαν ευρωπαϊκές τράπεζες όπως η BNP Paribas (8,9 δισεκατομμύρια δολάρια) και η Standard Chartered (πάνω από 1 δισεκατομμύριο δολάρια) για παρόμοια αδικήματα.
Σύμφωνα με τα ευρήματα του Υπουργείου Οικονομικών και του Υπουργείου Δικαιοσύνης των ΗΠΑ, η Halkbank διεκπεραίωσε τουλάχιστον 13 δισεκατομμύρια δολάρια σε ιρανικές συναλλαγές μεταξύ Μαρτίου 2012 και Ιουλίου 2013, με ορισμένες εκτιμήσεις να φτάνουν τα 20 δισεκατομμύρια δολάρια. Αυτά τα κεφάλαια πιθανότατα χρηματοδότησαν τους περιφερειακούς πληρεξουσίους της Τεχεράνης, συμπεριλαμβανομένης της Χεζμπολάχ και του καθεστώτος Άσαντ.
Οι εκθέσεις του Κογκρέσου δείχνουν ότι μεταξύ 2012 και 2018, το Ιράν δαπάνησε περίπου 16 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως για τη συντήρηση μαχητικών πελατών σε όλη τη Μέση Ανατολή. Σύμφωνα με τις τυπικές οδηγίες του Υπουργείου Οικονομικών, τα αστικά πρόστιμα θα μπορούσαν να φτάσουν το διπλάσιο της αξίας των παράνομων εσόδων – έως και 40 δισεκατομμύρια δολάρια στην περίπτωση της Halkbank.
Αυτό το επιεικής αποτέλεσμα όχι μόνο ανταμείβει την ανυπακοή της Τουρκίας, αλλά και διαβρώνει την αποτρεπτική αξία των κυρώσεων των ΗΠΑ. Χωρίς έναν ανεξάρτητο φορέα παρακολούθησης συμμόρφωσης, η Halkbank μπορεί να συνεχίσει να διευκολύνει την πρόσβαση της Τεχεράνης στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα με το πρόσχημα του νόμιμου εμπορίου.
Γιατί ο Λευκός Οίκος να χαλαρώσει την πίεση σε μια τράπεζα που καταδικάστηκε για διευκόλυνση της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας; Η απάντηση βρίσκεται στη γεωπολιτική.
Ο Ερντογάν έχει τοποθετηθεί ως απαραίτητος μεσίτης για τις περιφερειακές φιλοδοξίες της Ουάσιγκτον – προσφέροντας να μεσολαβήσει σε εκεχειρίες στη Γάζα, να σταθεροποιήσει τη βόρεια Συρία και ακόμη και να διευκολύνει τις συνομιλίες μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Μετά την εκεχειρία Ισραήλ-Χαμάς τον Οκτώβριο του 2025, ο Πρόεδρος Τραμπ επαίνεσε δημόσια την ισχυρή ηγεσία του Ερντογάν στην εξασφάλιση ομήρων και στην προώθηση της ειρήνης.
Σε αντάλλαγμα, η Άγκυρα φαίνεται να έχει λάβει σιωπηρές διαβεβαιώσεις ότι η Halkbank θα γλιτώσει.
Για τον Ερντογάν, το ζήτημα είναι προσωπικό. Ένα βαρύ πρόστιμο ή μια ανανέωση της δίωξης θα μπορούσε να αποκαλύψει την άμεση εμπλοκή της οικογένειάς του και των έμπιστων προσώπων του στην επιχείρηση παράκαμψης των κυρώσεων. Επιπλέον, η κατάρρευση της Halkbank θα είχε αντίκτυπο στην εύθραυστη οικονομία της Τουρκίας, η οποία έχει ήδη αποδυναμωθεί από τον πληθωρισμό και τη φυγή κεφαλαίων. Η θωράκιση της τράπεζας προστατεύει έτσι τόσο την εγχώρια πολιτική του θέση όσο και τη διεθνή του φήμη.
Η Halkbank δεν είναι η μόνη. Ένα άλλο τουρκικό ίδρυμα, η Kuveyt Türk Bank, αντιμετωπίζει επί του παρόντος δικαστικές διαμάχες στο Περιφερειακό Δικαστήριο των ΗΠΑ για την Ανατολική Περιφέρεια της Νέας Υόρκης. Οι ενάγοντες κατηγορούν την τράπεζα ότι διοχέτευε συναλλαγές σε δολάρια για τη Χαμάς μέσω λογαριασμών ανταποκριτών σε μεγάλες αμερικανικές τράπεζες – συμπεριλαμβανομένων των Citibank, HSBC, Standard Chartered και BNY Mellon. Ισχυρίζονται ότι η Kuveyt Türk Bank «χρησιμοποίησε εν γνώσει της τους αμερικανικούς λογαριασμούς της για να διευκολύνει τις μεταφορές κεφαλαίων προς όφελος της Χαμάς», συμβάλλοντας σε τρομοκρατικές επιθέσεις στη Δυτική Όχθη μεταξύ 2015 και 2018.
Το δικαστήριο αρχικά απέρριψε την αγωγή το 2023 λόγω έλλειψης δικαιοδοσίας, αλλά την επανέφερε στις αρχές του 2025, αφού οι ενάγοντες παρουσίασαν νέα στοιχεία. Η υπόθεση αναδεικνύει ένα επαναλαμβανόμενο πρόβλημα: Οι τουρκικές τράπεζες με λογαριασμούς ανταποκριτών στη Νέα Υόρκη εκμεταλλεύονται το σύστημα του δολαρίου για να χρηματοδοτήσουν δίκτυα μαχητών, συχνά με σιωπηρή κυβερνητική υποστήριξη.
Το Υπουργείο Οικονομικών και το Υπουργείο Δικαιοσύνης έχουν άφθονη εξουσία να ενεργήσουν. Σύμφωνα με το Άρθρο 311 του Νόμου Patriot, το Δίκτυο Δίωξης Οικονομικών Εγκλημάτων έχει την εξουσία να χαρακτηρίσει την Kuveyt Türk Bank ή παρόμοια ιδρύματα ως «κύριες επιχειρήσεις νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες», αποκόπτοντάς τα ουσιαστικά από το χρηματοπιστωτικό σύστημα των ΗΠΑ. Τέτοια μέτρα θα έστελναν ένα σαφές μήνυμα ότι καμία τράπεζα – τουρκική ή άλλη – δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει αμερικανικά χρηματοοικονομικά κανάλια για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας χωρίς συνέπειες.”
Aνάλυση
Τα βασικά σημεία της συμφωνίας είναι:
- το «πάγωμα» της δίωξης για μια τριετία,
- η μη παραδοχή της ενοχής από την πλευρά της Halkbank ώστε να της επιτραπεί η συνέχιση της λειτουργίας της,
- η τοποθέτηση τοποτηρητή στον εσωτερικό της ώστε να ασκείται έλεγχος σε κάθε δολάριο που διακινείται μέσω της τράπεζας, ώστε να διασφαλιστεί το «κλείσιμο» της τρύπας που διατηρούσε η Halkbank απέναντι στις κυρώσεις στο καθεστώς του Ιράν και
- η μη επιβολή προστίμου, που θα έθετε την τράπεζα σε διαδικασία πτώχευσης.
Με δυο λόγια, οι ΗΠΑ πήραν αυτό που ήθελαν, δηλαδή τον πλήρη έλεγχο και τη διαφάνεια στις συναλλαγές της Halkbank και η Τουρκία πήρε αυτό που χρειαζόταν, δηλαδή την επιβίωση του τραπεζικού της συστήματος.
Δηλαδή υπήρξε μια «win – win» εξέλιξη ανάμεσα στα δυο μέρη. Οι ΗΠΑ, επέλεξαν να ανταλλάξουν την προσωρινή ποινική δίωξη με την απόλυτη ευθυγράμμιση της Τουρκίας στο εμπάργκο κατά της Τεχεράνης και στον πλήρη οικονομικό στραγγαλισμό του καθεστώτος του Ιράν, σε αυτήν τη εύθραυστη φάση του πολέμου.
Επισήμως, η απόφαση μέσω της παρέμβασης του Υπουργείου Εξωτερικών και του Υπουργείου Δικαιοσύνης των ΗΠΑ, επικαλείται «μοναδικούς και εξαιρετικούς λόγους εθνικής ασφαλείας». Και δεν είναι κρυφό ότι ο Λευκός Οίκος συνδέει τη συμφωνία και με τη βοήθεια της Τουρκίας στις διαπραγματεύσεις για την κατάπαυση του πυρός στη Λωρίδα της Γάζας.