Η Τουρκία μπαίνει σε μια περίοδο που μέχρι πρόσφατα κανείς στο καθεστώς δεν ήθελε να συζητά δυνατά: το “μετά”. Η έκθεση του Foundation for Defense of Democracies (FDD) σκιαγραφεί ένα βασικό συμπέρασμα: η διαδοχή του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν είναι απλώς ζήτημα προσώπων, αλλά ζήτημα μηχανισμού εξουσίας – και το αν θα υπάρξει πραγματικά δημοκρατική μετάβαση ή μια «συνέχιση του συστήματος Ερντογάν» με άλλο πρόσωπο.
Το πλαίσιο: ηλικία, υγεία, φήμες και «αντι-παραπληροφόρηση»
Ο Ερντογάν είναι 71 ετών και –χωρίς επίσημη επιβεβαίωση– κυκλοφορούν επίμονα πληροφορίες για κακή κατάσταση υγείας. Το καθεστώς απαντά με τον γνώριμο τρόπο: φιλοκυβερνητικά ΜΜΕ και επίσημοι μηχανισμοί «αντι-παραπληροφόρησης» βαφτίζουν τις αναφορές «προσβολή» και στην Τουρκία του Ερντογάν οι «προσβολές» μπορεί να καταλήξουν σε φυλακή. Η έκθεση θυμίζει ότι και το 2023, στην προεκλογική περίοδο, ο Ερντογάν αρρώστησε σε ζωντανή μετάδοση και ακύρωσε εμφανίσεις, δίνοντας τροφή σε σενάρια.
Παρά ταύτα, ο ίδιος δεν δείχνει διάθεση αποχώρησης: κυβερνά συνεχώς από το 2003 (πρωθυπουργός 2003-2014, πρόεδρος 2014-σήμερα), ξεπερνώντας ακόμη και τον Ατατούρκ σε διάρκεια παραμονής στην κορυφή.
Το «κόλπο» της συνταγματικής μηχανικής
Η έκθεση περιγράφει πώς ο Ερντογάν κράτησε την εξουσία: με αλλεπάλληλες αλλαγές του συστήματος.
- 2007: δημοψήφισμα για άμεση εκλογή προέδρου από τον λαό (αντί από τη Βουλή), που άνοιξε τον δρόμο για τη νίκη του 2014.
- 2017: νέο δημοψήφισμα που μετέτρεψε το σύστημα σε προεδρικό, συγκεντρώνοντας την εκτελεστική εξουσία στον πρόεδρο και «επαναρυθμίζοντας» στην πράξη το παιχνίδι για τον ίδιο.
Το κρίσιμο ερώτημα για το 2028: θα φύγει ή θα βρει τρόπο να μείνει;
Σενάριο 1: Να μείνει μετά το 2028 – οι τέσσερις «νομικές» έξοδοι κινδύνου
Η έκθεση παραθέτει τέσσερις δρόμους που θα μπορούσε να αξιοποιήσει ο Ερντογάν για παράταση θητείας:
- Αλλαγή Συντάγματος
Χρειάζεται ισχυρές πλειοψηφίες στη Βουλή (και πιθανό δημοψήφισμα). Το κυβερνητικό μπλοκ δεν έχει μόνο του τους απαιτούμενους αριθμούς και θα χρειαζόταν «συναλλαγή» με βουλευτές της αντιπολίτευσης. - Πρόωρες εκλογές (ανανεωτική κάλπη)
Με ειδική διαδικασία, μια πρόωρη εκλογή θα μπορούσε να του ανοίξει παράθυρο για νέα θητεία, εφόσον κερδίσει. Και εδώ απαιτούνται συγκεκριμένες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. - Παρεμπόδιση/μη ολοκλήρωση εκλογών
Το Σύνταγμα προβλέπει παράταση της θητείας αν «οι εκλογές δεν μπορούν να ολοκληρωθούν», χωρίς να διευκρινίζει τι σημαίνει αυτό. Στο τουρκικό σύστημα, όπου οι θεσμοί είναι χειραγωγήσιμοι, αυτό είναι επικίνδυνο «γκρίζο» σημείο. - Καθεστώς έκτακτης ανάγκης
Με επίκληση εθνικής κρίσης, αναταραχής ή πολέμου, μπορεί να ανασταλούν δικαιώματα και να κυβερνήσει με προεδρικά διατάγματα, με τη Βουλή να μπορεί να παρατείνει την κατάσταση. Είναι η πιο ακραία επιλογή – αλλά η έκθεση επιμένει ότι δεν είναι αδιανόητη.
Παρόλα αυτά, η εκτίμηση είναι ότι το πιθανότερο είναι να γίνουν εκλογές το 2028, γιατί η «ωμή αρπαγή» χωρίς κάλπη θα έπληττε τη νομιμοποίηση που το καθεστώς προσπαθεί πάντα να διατηρεί.
Σενάριο 2: Αποχώρηση έως το 2028 – και τι γίνεται σε «κενό εξουσίας»
Αν ο Ερντογάν αποχωρήσει, παραιτηθεί ή καταστεί ανίκανος, ενεργοποιείται διαδικασία: εκλογές εντός 45 ημερών. Στο μεσοδιάστημα, ο αντιπρόεδρος (σήμερα ο Τζεβντέτ Γιλμάζ) ασκεί καθήκοντα προέδρου με πλήρεις εξουσίες. Όμως ο αντιπρόεδρος δεν είναι «διάδοχος» τύπου ΗΠΑ: είναι κυρίως διοικητικό/γραφειοκρατικό πόστο και το AKP πιθανότατα θα κατέβαζε άλλον υποψήφιο.
Η «καυτή» λεπτομέρεια: άρχισε ήδη η εσωτερική κόντρα
Η έκθεση παραθέτει ένα αποκαλυπτικό επεισόδιο: σε επίσκεψη του Ερντογάν στον Λευκό Οίκο το 2025, «hot mic» συνομιλία δύο δημοσιογράφων φέρεται να άφησε να εννοηθεί ότι υπάρχει μάχη διαδοχής μέσα στον στενό κύκλο ανάμεσα σε:
- Χακάν Φιντάν (ΥΠΕΞ – πρώην αρχηγός ΜΙΤ),
- Μπιλάλ Ερντογάν (γιος),
- Σελτσούκ Μπαϊρακτάρ (γαμπρός – πρόσωπο-κλειδί της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας/drones).
Με απλά λόγια: το σύστημα μοιάζει ενιαίο προς τα έξω, αλλά μέσα βράζει.
Οι βασικοί «παίκτες» της επόμενης μέρας
Οι «εκλεκτοί» του καθεστώτος
Χακάν Φιντάν (57) – ο άνθρωπος των μυστικών
Δυνατά σημεία: απόλυτη εγγύτητα στον Ερντογάν, ισχύς/φάκελοι λόγω ΜΙΤ, κεντρικός ρόλος στην εξωτερική πολιτική και τη Συρία. Εικόνα «σκληρού» διαχειριστή ασφάλειας.
Αδύνατα σημεία: δεν έχει εκλογική εμπειρία, βαριά «σκιά» βαθέος κράτους, κατηγορίες/υποψίες για μεθόδους εκτός νόμου και εσωτερικές τριβές μέσα στο AKP.
Σελτσούκ Μπαϊρακτάρ (46) – ο γαμπρός των drones
Δυνατά σημεία: οικογενειακή σχέση, τεράστια αναγνωρισιμότητα, χρήμα και δυνατότητα καμπάνιας, συμβολισμός “εθνικής ισχύος” μέσω αμυντικής βιομηχανίας. Σε περίοδο οικονομικής φθοράς, το «επιχειρηματικό προφίλ» μπορεί να πουλήσει.
Αδύνατα σημεία: μηδενική εκλογική πολιτική εμπειρία, αμφιβολίες αν μπορεί να συσπειρώσει το AKP απέναντι σε «παλιούς λύκους», ταύτιση με το σύστημα Ερντογάν.
Μπιλάλ Ερντογάν (44) – το σενάριο δυναστείας
Δυνατά σημεία: το επώνυμο, πρόσβαση στον μηχανισμό, δίκτυα σε ΜΜΕ/ιδρύματα/ΜΚΟ, επιρροή σε θεσμικά κέντρα.
Αδύνατα σημεία: στενό ακροατήριο (δύσκολη διείσδυση πέρα από AKP/MHP), βαριές καταγγελίες περί διαφθοράς από την αντιπολίτευση, εικόνα ισλαμιστή οργανωτή που πολώνει. Και κυρίως: για να περάσει «δυναστική» διαδοχή, πρέπει να συμφωνήσουν οι σύμμαχοι – ειδικά το MHP.
Η αντιπολίτευση: το «αν» της δημοκρατικής μετάβασης
Εκρέμ Ιμάμογλου (55) – ο επικίνδυνος αντίπαλος, αλλά στη φυλακή
Η έκθεση τον παρουσιάζει ως τον πιο ισχυρό πόλο της αντιπολίτευσης, με τεράστια κοινωνική απήχηση στην Κωνσταντινούπολη. Τονίζει ότι η σύλληψη/προφυλάκισή του με «κατασκευασμένες» κατηγορίες δείχνει πόσο τον φοβάται το καθεστώς.
Το πρόβλημα είναι πρακτικό και πολιτικό: αν παραμείνει στη φυλακή ή αποκλειστεί νομικά, δεν μπορεί να κάνει καμπάνια και το CHP μπορεί να αναγκαστεί να αλλάξει υποψήφιο.
Μανσούρ Γιαβάς (70) – ο “δήμαρχος που κερδίζει παντού”
Ο δήμαρχος Άγκυρας εμφανίζεται ως ισχυρότατη εναλλακτική, με ευρύτερη διακομματική απήχηση και ισχυρά ποσοστά.
Αλλά υπάρχει και εδώ προειδοποίηση: η κυβέρνηση μπορεί να επιχειρήσει να τον «δέσει» με έρευνες/κατηγορίες, ενώ το παρελθόν του στο MHP μπορεί να δημιουργήσει τριβές στο πιο φιλελεύθερο κομμάτι του CHP.
Το συμπέρασμα της έκθεσης: ο κίνδυνος δεν είναι μόνο ποιος, αλλά πώς
Η κεντρική γραμμή είναι ωμή: ο Ερντογάν έχει διαλύσει θεσμούς και κράτος δικαίου σε τέτοιο βαθμό, που δεν υπάρχει εγγύηση ότι θα τηρηθούν οι συνταγματικές διαδικασίες. Το ενδεχόμενο «μετάβασης χωρίς καθαρή λαϊκή εντολή» δεν αποκλείεται. Και το πιο ανησυχητικό: για την ελίτ γύρω από τον Ερντογάν η παραμονή στην εξουσία είναι υπαρξιακό ζήτημα (ασφάλεια, ατιμωρησία, προστασία δικτύων).
Ταυτόχρονα, όμως, η έκθεση υπογραμμίζει δύο αντίρροπες δυναμικές:
- Ιστορικά χαμηλή εμπιστοσύνη στην οικονομική/πολιτική διαχείριση του AKP, κόπωση μετά από 23 χρόνια, κοινωνική ένταση και μαζικές αντιδράσεις μετά τη σύλληψη Ιμάμογλου.
- Εσωτερικός ανταγωνισμός μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο Ερντογάν (Φιντάν–Μπιλάλ–Μπαϊρακτάρ), που μπορεί να γίνει ανοιχτή σύγκρουση όταν αδειάσει η «καρέκλα».
Τι να κρατήσουμε
- Η διαδοχή δεν θα είναι «ομαλή τελετή»: θα είναι μάχη μηχανισμών.
- Υπάρχουν νομικά εργαλεία για παράταση – και πολιτική βούληση να χρησιμοποιηθούν αν χρειαστεί.
- Το πιθανότερο πεδίο σύγκρουσης είναι το τρίγωνο: καθεστώς – αντιπολίτευση – εσωτερική διαμάχη στο AKP.
- Το σενάριο δυναστείας (Μπιλάλ) είναι πιθανότητα, όχι φαντασία, αλλά περνά από τους συμμάχους (MHP) και από την κοινωνική ανοχή.