Τι αναφέρουν οι Τούρκοι:
🔴 Η Ανατολική Μεσόγειος Εξοπλίζεται Υπό το Πρόσωπο της Ενέργειας:
Πίσω από τα παρασκήνια του παιχνιδιού EastMed
▪ Στην Ανατολική Μεσόγειο, το θέμα της «κοινής χρήσης ενέργειας» ερμηνεύεται συχνά υπό το πρίσμα των αποθεμάτων φυσικού αερίου, των οδών των αγωγών και της θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Ωστόσο, η κατάσταση επί τόπου την τελευταία δεκαετία έχει δείξει ότι τα ενεργειακά έργα δεν είναι πλέον αποκλειστικά θέμα εμπορικής σκοπιμότητας.
▪ Η ενέργεια έχει γίνει ένα στρατηγικό μέσο ενσωματωμένο στην περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφάλειας, στις αλυσίδες εφοδιασμού της αμυντικής βιομηχανίας και στις γεωπολιτικές συμμαχίες.
▪ Η διπλωματία που έχει διαμορφωθεί γύρω από τον αγωγό EastMed είναι το πιο ορατό παράδειγμα αυτού.
▪ Σχεδιασμένος στα χαρτιά ως έργο ενεργειακής υποδομής, ο EastMed έχει στην πράξη γίνει ένας από τους πυλώνες μιας νέας πολιτικής ευθυγράμμισης στην Ανατολική Μεσόγειο. Το φυσικό αέριο δεν πρέπει να θεωρείται εδώ απλώς ως εμπόρευμα. Στην πραγματικότητα, δημιουργεί μια γεωπολιτική γλώσσα που νομιμοποιεί τη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας, τις αμυντικές συμφωνίες και τη στρατιωτική ολοκλήρωση.
▪ Επομένως, η υποβάθμιση του EastMed σε ένα απλό ερώτημα «θα κατασκευαστεί ή όχι;» θα έχανε την ευρύτερη εικόνα. Το πραγματικό ζήτημα είναι ότι ο EastMed ξεκίνησε ως έργο αγωγού και έχει μετατραπεί σε πολιτικό μέσο περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφάλειας και τελικά σε πυλώνα μιας συγκεκριμένης συμμαχίας αμυντικής συνεργασίας.
◼ EastMed: Μετασχηματισμός από αγωγό σε «πολιτικό μέσο»
▪ Όταν προτάθηκε για πρώτη φορά ο αγωγός EastMed, παρουσιάστηκε ως ένα έργο τεχνικής υποδομής. Θεωρήθηκε ως ένας μακρύς και δαπανηρός αγωγός που θα μεταφέρει φυσικό αέριο από τη λεκάνη του Λεβάντε μέσω της Κύπρου και της Κρήτης στην Ελλάδα και από εκεί στην ευρωπαϊκή αγορά.
▪ Η Ευρωπαϊκή Ένωση απέδειξε σαφώς την πολιτική της ευθύνη συμπεριλαμβάνοντας το έργο στον κατάλογο «Έργων Κοινού Ενδιαφέροντος (PCI)». Έτσι, ο EastMed, εκτός από ενεργειακός αγωγός, έγινε μέρος της ευρωπαϊκής συζήτησης για την ασφάλεια του εφοδιασμού.
▪ Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, ο πραγματικός αντίκτυπος του EastMed έγινε εμφανής, ανεξάρτητα από το αν ο αγωγός κατασκευάστηκε φυσικά ή όχι. Το έργο μετατράπηκε σε μια πολιτική βιτρίνα που έδειχνε ποιος κάθεται στο ίδιο τραπέζι στην Ανατολική Μεσόγειο, ποιος μιλάει μια κοινή γλώσσα και ποιος ορίζει ο ένας τον άλλον ως στρατηγικούς εταίρους.
▪ Αυτό φυσικά εγείρει το ερώτημα: Είναι ο EastMed πραγματικά ένα ενεργειακό έργο ή ένα εργαλείο για τη δημιουργία μπλοκ; Η απάντηση είναι ότι τα δύο αλληλοτροφοδοτούνται. Ξεκίνησε ως ένα έργο τεχνικής υποδομής, αλλά γρήγορα δημιούργησε ένα πλαίσιο για γεωπολιτική ευθυγράμμιση. Η ενεργειακή διπλωματία μεταξύ Ισραήλ, Ελλάδας και Κύπρου επιτάχυνε επίσης την προσέγγισή τους στους τομείς της ασφάλειας και της άμυνας.
▪ Η ανακοίνωση των ΗΠΑ το 2022 ότι αποσύρουν την υποστήριξή τους για τον EastMed τροφοδότησε συζητήσεις σχετικά με την οικονομική σκοπιμότητα του αγωγού. Η Ουάσινγκτον έστρεψε την προσοχή της περισσότερο στις διασυνδέσεις ηλεκτρικής ενέργειας και στην ενσωμάτωση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
▪ Αυτή η κατάσταση έχει καταστήσει αβέβαιο το μέλλον του EastMed ως αγωγού, ενώ παράλληλα οδηγεί σε μια εξέλιξη της ενεργειακής-γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής προς μια άλλη κατεύθυνση. Οι ηλεκτρικές συνδέσεις που έχουν αναδυθεί κατά μήκος της γραμμής Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ έχουν ξεχωρίσει ως τα «πιο πράσινα» αλλά εξίσου στρατηγικά έργα της νέας εποχής.
▪ Παρ’ όλα αυτά, το θέμα του EastMed δεν έχει κλείσει. Αντιθέτως, έχει γίνει πολιτικό σημείο αναφοράς. Η γραμμή Ισραήλ-Κύπρου-Ελλάδας που έχει καθοριστεί στο τραπέζι των ενεργειακών διαπραγματεύσεων έχει πλέον μετατραπεί σε μια de facto συμμαχία ασφαλείας με τις αμυντικές συμφωνίες που επισημοποιήθηκαν τις τελευταίες εβδομάδες.
▪ Η ενεργειακή διπλωματία έχει γίνει ακρογωνιαίος λίθος ενός νέου στρατιωτικού δόγματος, που κυμαίνεται από κοινές ασκήσεις έως μια ολοκληρωμένη αρχιτεκτονική αεράμυνας. Στην Ανατολική Μεσόγειο, η αρχιτεκτονική ασφάλειας διαμορφώνεται τώρα παράλληλα με το φυσικό αέριο.
◼ Καθώς μεγάλωνε ο πίνακας ενέργειας, μεγάλωνε και ο πίνακας άμυνας.
▪ Ένα από τα πιο εντυπωσιακά αποτελέσματα της ενεργειακής διπλωματίας ήταν η εξίσου ταχεία ανάπτυξη των αμυντικών χαρτοφυλακίων. Καθώς συζητούνταν ενεργειακά έργα, θέματα όπως η «προστασία κρίσιμων υποδομών», η «θαλάσσια ασφάλεια» και η «ομπρέλα αεράμυνας» εισήλθαν φυσικά στο τραπέζι. Έτσι, καθώς το τραπέζι της ενέργειας μεγάλωνε, το τραπέζι της άμυνας επεκτάθηκε ταυτόχρονα.
▪ Σε αυτό το σημείο, είναι απαραίτητο να θέσουμε το ακόλουθο ερώτημα: Γιατί οι αμυντικές συμφωνίες φαίνονται σαν υποπροϊόν του ενεργειακού φακέλου; Επειδή τα ενεργειακά έργα έχουν επεκτείνει την έννοια των κρίσιμων υποδομών. Καθώς οι κρίσιμες υποδομές αναπτύσσονται, αυξάνεται και η ανάγκη προστασίας τους. Οι υποθαλάσσιοι αγωγοί, τα καλώδια ηλεκτρικής ενέργειας, οι τερματικοί σταθμοί LNG και οι υπεράκτιες πλατφόρμες δεν είναι πλέον απλώς εμπορικές εγκαταστάσεις, αλλά έχουν γίνει στρατηγικοί στόχοι που αποτελούν επίσης μέρος του στρατιωτικού σχεδιασμού.
▪ Ο επιταχυνόμενος εκσυγχρονισμός της άμυνας στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια θα πρέπει να γίνει κατανοητός σε αυτό το πλαίσιο. Η Αθήνα έχει εφαρμόσει ρητά ένα μακροπρόθεσμο και υψηλού προϋπολογισμού πρόγραμμα αναδιάρθρωσης. Η ολοκληρωμένη αρχιτεκτονική αεράμυνας, τα πυραυλικά συστήματα, τα δίκτυα ραντάρ και οι δυνατότητες έγκαιρης προειδοποίησης ήταν κεντρικής σημασίας για αυτόν τον μετασχηματισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή η διαδικασία έχει προχωρήσει μέσω συνεργασιών που έχουν δημιουργηθεί με την ισραηλινή αμυντική βιομηχανία.
▪ Η ένταξη των ισραηλινής κατασκευής πυραυλικών συστημάτων PULS στο ελληνικό απόθεμα, τα κοινά έργα αεράμυνας και η συνεργασία στην εκπαίδευση έχουν γίνει απτά σημάδια της νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας που αναδύεται στην Ανατολική Μεσόγειο. Το διεθνές κέντρο εκπαίδευσης πτήσεων που ιδρύθηκε στην Καλαμάτα, ενώ είναι κυρίως ένα εκπαιδευτικό έργο, λειτουργεί επίσης ως μηχανισμός για την παραγωγή κοινού δόγματος και διαλειτουργικότητας.
▪ Σε αυτό το σημείο, προκύπτει ένα άλλο ερώτημα: Είναι αυτή η στρατιωτική προσέγγιση απλώς αποτέλεσμα διμερών σχέσεων ή αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης περιφερειακής αρχιτεκτονικής; Η εικόνα επί τόπου δείχνει ότι εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Κοινές ασκήσεις, κοινές επιχειρησιακές δυνατότητες και ολοκληρωμένες αμυντικές έννοιες αποκαλύπτουν ότι ένας νέος άξονας ασφαλείας οικοδομείται στην Ανατολική Μεσόγειο.
▪ Το ενεργειακό αρχείο εδώ δεν αποτελεί μάσκα, αλλά πολιτικό έδαφος που επιταχύνει την αμυντική συνεργασία. Τα έργα φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας δεν δημιουργούν από μόνα τους αμυντικές δαπάνες, αλλά παρέχουν ένα πλαίσιο που διευκολύνει την αιτιολόγηση αυτών των δαπανών.
◼ Η σημασία της ενεργειακής-γεωπολιτικής της Ανατολικής Μεσογείου για την Τουρκία
▪ Το ερώτημα τι σημαίνει αυτός ο πίνακας για την Τουρκία αποτελεί ένα από τα βασικά ζητήματα στην εξίσωση της Ανατολικής Μεσογείου. Επειδή η Τουρκία δεν είναι ένας παράγοντας που μπορεί να αποκλειστεί από αυτήν την αρχιτεκτονική, τόσο όσον αφορά τη γεωγραφική της θέση, τις περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας της, όσο και την προβολή ισχύος της στην περιοχή.
▪ Στην καρδιά της πολιτικής της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο βρίσκεται η προστασία των περιοχών θαλάσσιας δικαιοδοσίας και το γεγονός ότι η ενεργειακή εξίσωση δεν μπορεί να καθοριστεί χωρίς την Τουρκία. Η συμφωνία θαλάσσιας δικαιοδοσίας που υπογράφηκε με τη Λιβύη ήταν η σαφέστερη ένδειξη της βούλησης της Τουρκίας να συμμετάσχει σε αυτό το παιχνίδι όχι ως εξωτερικός παράγοντας, αλλά ως άμεσος ιδρυτικός παράγοντας.
▪ Μήπως λοιπόν το έργο EastMed και η αρχιτεκτονική ενεργειακής ασφάλειας που έχει διαμορφωθεί γύρω από αυτό σχεδιάστηκαν για να αποκλείσουν την Τουρκία; Η πολιτική ρητορική και οι διπλωματικοί ελιγμοί έδιναν αυτή την εντύπωση για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τα ενεργειακά φόρουμ που δημιουργήθηκαν κατά μήκος του άξονα Ισραήλ-Ελλάδας-Κύπρου, τα τραπέζια στα οποία η Τουρκία δεν είχε προσκληθεί, και η πολιτική υποστήριξη της ΕΕ για αυτά τα έργα οδήγησαν σε αυτή την αντίληψη στην Άγκυρα.
▪ Ωστόσο, η πραγματικότητα επί τόπου είναι πιο περίπλοκη. Η Τουρκία έχει τη μεγαλύτερη ακτογραμμή στην Ανατολική Μεσόγειο. Από την οπτική γωνία της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης, η συντομότερη, ασφαλέστερη και πιο οικονομική διαδρομή εξακολουθεί να περνάει από την Τουρκία. Έργα όπως ο TANAP και ο TurkStream έχουν ήδη θεσμοθετήσει τον ρόλο της Άγκυρας ως ενεργειακού κόμβου.
▪ Συνεπώς, μια ενεργειακή αρχιτεκτονική στην Ανατολική Μεσόγειο που αποκλείει εντελώς την Τουρκία είναι απίθανο να είναι βιώσιμη μακροπρόθεσμα. Πράγματι, τα αυξανόμενα ερωτηματικά γύρω από την οικονομική σκοπιμότητα του EastMed έχουν καταστήσει αυτό το γεγονός ακόμη πιο εμφανές. Η εξέταση των διασυνδέσεων ηλεκτρικής ενέργειας αντί ενός αγωγού δεν ακυρώνει την ενεργειακά επικεντρωμένη γεωπολιτική της Τουρκίας.
▪ Ο κύριος κίνδυνος για την Τουρκία είναι η μετατροπή του ενεργειακού διαλόγου της Ανατολικής Μεσογείου σε ένα μπλοκ ασφαλείας. Επειδή αυτό το μπλοκ επαναπροσδιορίζει όχι μόνο την ενεργειακή κατανομή αλλά και την στρατιωτική ισορροπία και την προβολή ισχύος στις θάλασσες. Οι επενδύσεις της Άγκυρας σε ναυτική ισχύ τα τελευταία χρόνια στο πλαίσιο του δόγματος της Γαλάζιας Πατρίδας δείχνουν ότι έχει επίγνωση αυτού του μετασχηματισμού.
▪ Συνεπώς, ενώ η Τουρκία τοποθετεί το στρατιωτικοποιημένο ενεργειακό παιχνίδι στην Ανατολική Μεσόγειο ως ενεργειακό ανταγωνισμό, το ερμηνεύει επίσης ως αγώνα για μια μακροπρόθεσμη αρχιτεκτονική ασφάλειας. Αυτή η προοπτική έχει γίνει μία από τις βασικές παραμέτρους που καθορίζουν τις διπλωματικές και στρατιωτικές κινήσεις της Άγκυρας.
◼ «Πλαίσιο» όχι «κάλυμμα»: Πώς λειτουργεί το οπλισμένο ενεργειακό παιχνίδι;
▪ Η υποβάθμιση των όσων συμβαίνουν στην Ανατολική Μεσόγειο σε μια απλή αφήγηση περί «εξοπλισμού με το πρόσχημα της ενέργειας» θα ήταν παραπλανητική. Δεν υπάρχει καμία μυστική διαδικασία σε εξέλιξη. Αμυντικές συμφωνίες, κοινές ασκήσεις και προγράμματα στρατιωτικού εκσυγχρονισμού διεξάγονται ανοιχτά. Ωστόσο, ο ενεργειακός διάλογος δημιουργεί το πολιτικό και διπλωματικό πλαίσιο για αυτή τη διαδικασία.
▪ Η έννοια της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού παρέχει μια ισχυρή βάση για τη νομιμοποίηση των αμυντικών επενδύσεων. Ο λόγος για την προστασία κρίσιμων υποδομών παρουσιάζει ένα ευρύ φάσμα στρατιωτικών δυνατοτήτων, από ολοκληρωμένα συστήματα αεράμυνας έως δίκτυα θαλάσσιας επιτήρησης, ως «απαραίτητες» και «αναπόφευκτες». Η θεσμική δομή που έχει καθιερωθεί στο τραπέζι των ενεργειακών διαπραγματεύσεων θέτει τις βάσεις για τη θεσμοθέτηση των ζητημάτων ασφάλειας μέσω τακτικών συνόδων κορυφής, τεχνικών επιτροπών και φόρουμ.
▪ Επιπλέον, από την οπτική γωνία της αμυντικής βιομηχανίας, η Ανατολική Μεσόγειος, ενώ αποτελεί αγορά όπου πραγματοποιούνται μεμονωμένες αγορές, μετατρέπεται σε γεωγραφική περιοχή όπου δημιουργούνται μακροπρόθεσμα οικοσυστήματα. Κέντρα εκπαίδευσης, υποδομές συντήρησης και επισκευής, θέματα κοινής παραγωγής και μεταφοράς τεχνολογίας καθιστούν τις αμυντικές συνεργασίες μόνιμες.
▪ Σε αυτό το σημείο, τίθεται ξανά το ερώτημα: Πώς ερμηνεύει η ΕΕ αυτή την κατάσταση; Οι Βρυξέλλες προσπαθούν εδώ και καιρό να δουν την Ανατολική Μεσόγειο ως μια «εναλλακτική λεκάνη φυσικού αερίου». Ωστόσο, η αρχιτεκτονική ασφάλειας που έχει αναδυθεί στον τομέα δείχνει ότι ο ενεργειακός φάκελος δεν αφορά πλέον μόνο την ενέργεια. Οι ενεργειακές συμφωνίες φέρνουν μαζί τους νομικές και πολιτικές συζητήσεις. Οι κριτικές για τις ρυθμίσεις που έγιναν σχετικά με το ισραηλινό και το αιγυπτιακό φυσικό αέριο αποκαλύπτουν ότι αυτή η διαδικασία είναι επίσης αμφιλεγόμενη εντός της Ευρώπης.
▪ Τελικά, είτε ο EastMed υλοποιηθεί ως αγωγός είτε όχι, έχει γίνει σημείο αναφοράς στην κατασκευή μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο. Η γλώσσα της ενέργειας εδώ δεν είναι απλώς μια μάσκα. Λειτουργεί ως πλαίσιο που διευρύνει το τραπέζι, αναδιατάσσει τους δρώντες στο τραπέζι και θεσπίζει την πολιτική βάση για τις αμυντικές αποφάσεις.
▪ Το παιχνίδι που παίζεται σήμερα στην Ανατολική Μεσόγειο δεν αφορά μόνο το φυσικό αέριο. Αυτό το παιχνίδι αφορά τον εξοπλισμό μιας γεωπολιτικής τάξης που βασίζεται στην ενέργεια με αμυντικές βιομηχανίες, στρατιωτική ολοκλήρωση και μακροπρόθεσμες αρχιτεκτονικές ασφάλειας. Ο EastMed είναι το φόντο αυτού του παιχνιδιού. Στο παρασκήνιο, ωστόσο, λαμβάνει χώρα μια πολύ μεγαλύτερη στρατηγική αναδιάρθρωση.