Ανάμεσα στον οθωμανικό μύθο και τη σκληρή πραγματικότητα: Τα διακυβεύματα του Ερντογάν είναι πολύ υψηλά
Ο ιστότοπος ειδήσεων FOREIGN AFFAIRS δημοσίευσε μια ολοκληρωμένη ανάλυση, σύμφωνα με την οποία όταν ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εισήλθε στον Λευκό Οίκο στα τέλη Σεπτεμβρίου, αναμενόταν να φύγει από την επίσκεψη με ένα σαφές επίτευγμα. Ο Ερντογάν παρουσίασε στο τουρκικό κοινό ένα εντυπωσιακό όραμα για την τουρκική ηγεσία στη Μέση Ανατολή, αλλά αυτό το όραμα άρχισε να θολώνει λόγω των αυξανόμενων αμφιβολιών.
Οι εσωτερικές εντάσεις και τα οικονομικά προβλήματα απαιτούσαν τη συνεχή προσοχή του και κινδύνευαν να βλάψουν την κληρονομιά του μετά από 23 χρόνια στην εξουσία. Η επιτυχία των δυνάμεων της αντιπολίτευσης που υποστηρίζονται από την Τουρκία στην ανατροπή του καθεστώτος του Μπασάρ αλ-Άσαντ στη Συρία τον περασμένο Δεκέμβριο φαινόταν σαν μια χρυσή ευκαιρία για την επέκταση της επιρροής της Τουρκίας, αλλά κατέστη σαφές ότι το μνημειώδες έργο της ανοικοδόμησης της Συρίας θα ήταν πέρα από την ικανότητα της Τουρκίας να αναλάβει μόνη της.
Φαινόταν ότι η συνεργασία με τον Αμερικανό Πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ θα μπορούσε να δώσει την ώθηση που χρειαζόταν ο Ερντογάν. Παρά τις πρόσφατες διαφωνίες μεταξύ Άγκυρας και Ουάσινγκτον, συμπεριλαμβανομένης της αγοράς ρωσικών πυραυλικών συστημάτων και των επανειλημμένων επιδρομών στη Συρία, ο Τραμπ έβλεπε τον Ερντογάν ως εταίρο στη σταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής.
Σύμφωνα με την ανάλυση, η Τουρκία είχε ένα πλεονέκτημα έναντι της Χαμάς, το οποίο θα μπορούσε να είναι χρήσιμο στις διαπραγματεύσεις για την κατάπαυση του πυρός υπό την ηγεσία των ΗΠΑ με το Ισραήλ, και θα μπορούσε να υποστηρίξει τις προσπάθειες ειρήνευσης και ανοικοδόμησης στη Γάζα και την Ουκρανία. Ο Τραμπ, σε αντίθεση με τους προκατόχους του, φάνηκε να θαυμάζει το ανελεύθερο στυλ και τις γεωπολιτικές ικανότητες ισορροπίας του Ερντογάν, αποκαλώντας τον επανειλημμένα «φίλο» και «πολύ ισχυρό ηγέτη». Οι τουρκικές αρχές, από την πλευρά τους, ήλπιζαν ότι η ανανεωμένη συνεργασία με τον Τραμπ θα μπορούσε να βελτιώσει το κύρος της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή.
Αρχικά, φάνηκαν να πετυχαίνουν τον στόχο τους. Μέσα σε λίγες μέρες από την επίσκεψη του Ερντογάν στην Ουάσιγκτον, ο αρχηγός των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών Ιμπραήμ Καλίν συμμετείχε σε συνομιλίες στην Αίγυπτο για την κατάπαυση του πυρός στη Γάζα – η Τουρκία υποστηρίζει εδώ και καιρό την παλαιστινιακή υπόθεση, αλλά αυτή ήταν η πρώτη φορά που η Άγκυρα εισήλθε επίσημα στις ισραηλοπαλαιστινιακές διαπραγματεύσεις. Όταν υπογράφηκε η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός στις 13 Οκτωβρίου, ο Ερντογάν στάθηκε δίπλα στον Τραμπ και τους ηγέτες της Αιγύπτου και του Κατάρ.
Για τους υποστηρικτές του Τούρκου προέδρου, η συμμετοχή του ήταν εξαιρετικά συμβολική. Πάνω από έναν αιώνα νωρίτερα, ο στρατηγός Έντμουντ Άλενμπι είχε οδηγήσει τον βρετανικό στρατό στην Ιερουσαλήμ, τερματίζοντας τέσσερις αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας. Αλλά τώρα η Τουρκία επέστρεψε στο προσκήνιο. Τα τελευταία χρόνια, τα τουρκικά στρατεύματα είχαν δραστηριοποιηθεί στο Ιράκ, τη Λιβύη και τη Συρία, και η επιστροφή στο κέντρο της πολιτικής στους Αγίους Τόπους συμβόλιζε την αποκατάσταση του ιστορικού ρόλου της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή.
Ή έτσι ήθελε ο Ερντογάν να πιστεύουν οι Τούρκοι. Στην πραγματικότητα, η ισχύς της Τουρκίας μέχρι στιγμής δεν είναι ανάλογη με τις φιλοδοξίες του Ερντογάν να εγκαθιδρύσει μια περιφερειακή τάξη υπό την ηγεσία του. Η αγκαλιά του Τραμπ είναι καλή για την πολιτική αισθητική, αλλά η απερίσκεπτη και ανοργάνωτη εξωτερική πολιτική του Αμερικανού προέδρου είναι απίθανο να αυξήσει την επιρροή της Τουρκίας στην περιοχή – ή να πείσει την υπόλοιπη Μέση Ανατολή να την αποδεχτεί.
Μόνη της, η Τουρκία αντιμετωπίζει πολλά εσωτερικά προβλήματα, συμπεριλαμβανομένης μιας τεταμένης οικονομίας και ενός εξαντλημένου κράτους, και απέναντι σε ισχυρές εξωτερικές πιέσεις, ιδίως από ένα ηγετικό και αποφασιστικό Ισραήλ, είναι δύσκολο να εγκαθιδρυθεί μια περιφερειακή τάξη με τους όρους της Άγκυρας. Και αν ο Ερντογάν δεν μπορεί να εκπληρώσει την υπόσχεσή του να εγκαινιάσει μια νέα εποχή τουρκικής ισχύος, οι εσωτερικές πιέσεις σε αυτόν θα μπορούσαν να αυξηθούν καθώς η Τουρκία συνεχίζει τη στρατηγική της στροφή σε έναν ολοένα και πιο περίπλοκο κόσμο.
Η ανάλυση υποστηρίζει ότι το γεωπολιτικό σχέδιο του Ερντογάν βασίζεται σε μια απλή ιδέα: Η Τουρκία δεν είναι απλώς μια μεσαία δύναμη, αλλά είναι προορισμένη να ηγηθεί της ευρύτερης Μέσης Ανατολής. Μια εβδομάδα μετά την πτώση του Άσαντ, ο Ερντογάν δήλωσε ότι «η Τουρκία είναι μεγαλύτερη από την Τουρκία» και ότι «ως χώρα, δεν μπορούμε να περιορίσουμε το όραμά μας σε μόλις 782.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα». Η Τουρκία «δεν μπορεί να ξεφύγει από τη μοίρα της», συνέχισε. «Όσοι λένε, “Τι κάνει η Τουρκία στη Λιβύη ή τη Σομαλία;” δεν το καταλαβαίνουν αυτό».
Υπάρχει κάποια αλήθεια στο όραμα του Ερντογάν, αλλά και μια βαριά δόση μύθου. Στο εσωτερικό, η εντυπωσιακή μηχανή προπαγάνδας της κυβέρνησης έχει προωθήσει την εκστρατεία «Τουρκικός Αιώνας» και έχει διαδώσει την ιδέα ότι η Τουρκία είναι προορισμένη για μεγαλείο. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, που κάποτε επικρινόταν από την πολιτική ελίτ της σύγχρονης Τουρκίας ως λείψανο παρακμής, έχει αποκατασταθεί ως μοντέλο τάξης και πολυπολιτισμικότητας.
Σε τηλεοπτικές σειρές, ημιεπίσημα ακαδημαϊκά συνέδρια, ακόμη και σε μενού εστιατορίων με θέματα όπως «Η Απόλαυση του Σουλτάνου», η Οθωμανική Αυτοκρατορία απεικονίζεται ως μια «χρυσή εποχή» που τελικά κατέληξε σε ξένες δολοπλοκίες και εσωτερική προδοσία.
Φαινόταν ότι η συνεργασία με τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ θα μπορούσε να παράσχει την ώθηση που χρειαζόταν ο Ερντογάν. Παρά τις πρόσφατες διαφωνίες μεταξύ Άγκυρας και Ουάσινγκτον, συμπεριλαμβανομένης της αγοράς ρωσικών πυραυλικών συστημάτων και των επανειλημμένων επιδρομών στη Συρία, ο Τραμπ έβλεπε τον Ερντογάν ως εταίρο στη σταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής. Η Τουρκία είχε ένα πλεονέκτημα έναντι της Χαμάς, το οποίο θα μπορούσε να είναι χρήσιμο στις διαπραγματεύσεις για την κατάπαυση του πυρός με το Ισραήλ υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, και θα μπορούσε να υποστηρίξει τις προσπάθειες διατήρησης της ειρήνης και ανοικοδόμησης στη Γάζα και την Ουκρανία.
Ο Τραμπ, σε αντίθεση με τους προκατόχους του, φάνηκε να θαυμάζει το ανελεύθερο στυλ και τις γεωπολιτικές ικανότητες ισορροπίας του Ερντογάν, αποκαλώντας τον επανειλημμένα «φίλο» και «πολύ ισχυρό ηγέτη». Οι τουρκικές αρχές, από την πλευρά τους, ήλπιζαν ότι η ανανεωμένη συνεργασία με τον Τραμπ θα μπορούσε να βελτιώσει το κύρος της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή.
Αρχικά, φάνηκαν να πετυχαίνουν τον στόχο τους. Μέσα σε λίγες μέρες από την επίσκεψη του Ερντογάν στην Ουάσινγκτον, ο αρχηγός των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών Ιμπραήμ Καλίν συμμετείχε σε συνομιλίες στην Αίγυπτο για την κατάπαυση του πυρός στη Γάζα – η Τουρκία υποστηρίζει εδώ και καιρό την παλαιστινιακή υπόθεση, αλλά αυτή ήταν η πρώτη φορά που η Άγκυρα εισήλθε επίσημα στις ισραηλοπαλαιστινιακές διαπραγματεύσεις. Όταν υπογράφηκε η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός στις 13 Οκτωβρίου, ο Ερντογάν στάθηκε δίπλα στον Τραμπ και τους ηγέτες της Αιγύπτου και του Κατάρ.
Για τους υποστηρικτές του Τούρκου προέδρου, η συμμετοχή του ήταν εξαιρετικά συμβολική. Πάνω από έναν αιώνα νωρίτερα, ο στρατηγός Έντμουντ Άλενμπι είχε οδηγήσει τον βρετανικό στρατό στην Ιερουσαλήμ, τερματίζοντας τέσσερις αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας. Αλλά τώρα η Τουρκία επέστρεψε στο προσκήνιο. Τα τελευταία χρόνια, τα τουρκικά στρατεύματα είχαν δραστηριοποιηθεί στο Ιράκ, τη Λιβύη και τη Συρία, και η επιστροφή στο κέντρο της πολιτικής στους Αγίους Τόπους συμβόλιζε την αποκατάσταση του ιστορικού ρόλου της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή.
Ή έτσι ήθελε ο Ερντογάν να πιστέψουν οι Τούρκοι. Στην πραγματικότητα, η ισχύς της Τουρκίας μέχρι στιγμής δεν είναι ανάλογη με τις φιλοδοξίες του Ερντογάν να εγκαθιδρύσει μια περιφερειακή τάξη υπό την ηγεσία του. Η αγκαλιά του Τραμπ είναι καλή για την πολιτική αισθητική, αλλά η απερίσκεπτη και ανοργάνωτη εξωτερική πολιτική του Αμερικανού προέδρου είναι απίθανο να αυξήσει την επιρροή της Τουρκίας στην περιοχή – ή να πείσει την υπόλοιπη Μέση Ανατολή να την αποδεχτεί.
Μόνη της, η Τουρκία αντιμετωπίζει πολλά εσωτερικά προβλήματα, συμπεριλαμβανομένης μιας τεταμένης οικονομίας και ενός εξαντλημένου κράτους, και απέναντι σε ισχυρές εξωτερικές πιέσεις – ειδικά από ένα επιθετικό και αποφασιστικό Ισραήλ – είναι δύσκολο να εγκαθιδρυθεί μια περιφερειακή τάξη με τους όρους της Άγκυρας. Εάν ο Ερντογάν δεν μπορέσει να εκπληρώσει την υπόσχεσή του να εγκαινιάσει μια νέα εποχή τουρκικής ισχύος, οι εσωτερικές πιέσεις εναντίον του θα μπορούσαν να αυξηθούν καθώς η Τουρκία συνεχίζει τη στρατηγική της στροφή σε έναν ολοένα και πιο περίπλοκο κόσμο, σύμφωνα με ανάλυση στο FOREIGN AFFAIRS.