Την περασμένη εβδομάδα, ισραηλινά αεροσκάφη έπληξαν την αεροπορική βάση Τ4 και το αεροδρόμιο Χάμα στη Συρία, μαζί με άλλες δύο στρατιωτικές αεροπορικές βάσεις. Η επιχείρηση, σύμφωνα με διάφορα εβραϊκά μέσα ενημέρωσης, είχε σκοπό να ματαιώσει τις τουρκικές προσπάθειες να εγκαταστήσει συστήματα αεράμυνας και ραντάρ στις στοχευμένες τοποθεσίες. Η ισραηλινή επίθεση αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης, διαφαινόμενης αντιπαράθεσης μεταξύ Άγκυρας και Ιερουσαλήμ.
Η Συρία είναι αυτή τη στιγμή το πιο ενεργό μέτωπο σε αυτόν τον διαγωνισμό. Άλλα σημεία τριβής περιλαμβάνουν την Ιουδαία και τη Σαμάρεια, τη Γάζα και την ανατολική Μεσόγειο. Ποιες είναι όμως οι κινητήριες δυνάμεις πίσω από τη διαμάχη και γιατί τους τελευταίους μήνες έγινε μάρτυρας μιας ξαφνικής, απότομης κλιμάκωσης της έντασής της; Είναι το Ισραήλ και η Τουρκία σε μια αναπόφευκτη πορεία σύγκρουσης; Ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγιέπ Ερντογάν και το ισλαμιστικό ΑΚΡ κατέχουν την εξουσία στην Τουρκία από το 2002. Η προεδρία του Ερντογάν πρέπει να ιδωθεί με ιστορικούς όρους. Ο Τούρκος ηγέτης ασχολείται με τον μετασχηματισμό της Τουρκίας, τόσο στο εσωτερικό όσο και στις σχέσεις της με το περιβάλλον της.
Η πρόσφατη σύλληψη του δημάρχου της Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου είναι η τελευταία ένδειξη ότι ο Ερντογάν δεν έχει πρόθεση να παραχωρήσει την εξουσία μέσω της εκλογικής διαδικασίας. Τα τελευταία χρόνια, βήμα προς βήμα, ο Ερντογάν κατέστρεψε εκείνα τα κέντρα εξουσίας στην Τουρκία που θα μπορούσαν να τον αμφισβητούσαν. ο στρατός, τα δικαστήρια, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, όλα έχουν καταρρεύσει. Και η πολιτική αντιπολίτευση εξουδετερώνεται πλέον με διοικητικά μέσα.
Όσον αφορά τις εξωτερικές σχέσεις της Τουρκίας, η στρατηγική του Ερντογάν και των συμμάχων του δεν ήταν λιγότερο μεταμορφωτική. Η Άγκυρα έχει ξεκινήσει μια στρατηγική διεκδίκησης, απομακρυνόμενη από τη φιλοδυτική στάση που χαρακτήριζε την τουρκική εξωτερική πολιτική στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου.
Στη θέση αυτού του φιλοαμερικανικού προσανατολισμού, η Τουρκία έχει ξεκινήσει αυτή τη στιγμή μια πορεία που συνδυάζει τη συμμαχία με κινήματα του πολιτικού Ισλάμ, με μια ρεβανσιστική, νεο-οθωμανική προοπτική, στην οποία η Άγκυρα επιδιώκει να ασκήσει επιρροή μονομερώς και στη συνέχεια να κυριαρχήσει σε μια ευρεία περιοχή εδάφους που εκτείνεται από τον Κόλπο μέχρι το Ιράκ.
Επιδιώκοντας να είναι η κυρίαρχη δύναμη στην περιοχή, η Τουρκία έχει δημιουργήσει μόνιμες στρατιωτικές βάσεις στο Κατάρ, το Ιράκ, τη Συρία, τη Σομαλία, τη Βόρεια Κύπρο και τη Λιβύη. Έχει ξεκινήσει στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον των Κούρδων εχθρών της στο Ιράκ και τη Συρία το 2016, το 2018 και το 2019, οδηγώντας στον de facto έλεγχο περιοχών εδάφους και στις δύο χώρες.
Στην ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία υπέγραψε συνθήκη με τη Λιβύη το 2019, διεκδικώντας μια τεράστια Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ). Εάν γίνει αποδεκτό, θα έδινε στην Άγκυρα πρόσβαση σε κοιτάσματα φυσικού αερίου. Η συμφωνία δεν έγινε αποδεκτή από την Ελλάδα, την Κύπρο ή το Ισραήλ.
Η συνεχιζόμενη τριβή έχει ως αποτέλεσμα καθώς η Τουρκία χρησιμοποιεί τα ναυτικά της πλοία για να παρενοχλήσει πλοία που εξερευνούν πηγές φυσικού αερίου στα ελληνικά ή κυπριακά ύδατα. Πρόκειται να ανακοινώσει παρόμοια ΑΟΖ με τη Συρία.
Στη Λιβύη, η επέμβαση της Άγκυρας χρησιμοποιώντας δυνάμεις πληρεξουσίου και μη επανδρωμένα αεροσκάφη, καθώς και τα δικά της στρατεύματα, οδήγησε στη διατήρηση της Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας που κυριαρχείται από ισλαμιστές στην Τρίπολη.
Σε ορισμένους τομείς, η χρησιμοποίηση των κρατικών δυνάμεων της Τουρκίας συμβαδίζει με συνεργασίες με τοπικά σουνιτικά κινήματα και πολιτοφυλακές.
Αυτά είναι συνήθως, αν και όχι πάντα, ισλαμιστικής φύσης. (Συγκεκριμένα, στο ιρακινό πλαίσιο, η Τουρκία έχει συνεργαστεί με μη ισλαμιστικές σουνιτικές ομάδες). Στη Λιβύη, το Ιράκ, τη Συρία και τα παλαιστινιακά εδάφη, η Άγκυρα έχει συνεργαστεί με τις τοπικές δυνάμεις για να οικοδομήσει τη δύναμη και την επιρροή της.
Η υποστήριξη της Τουρκίας στη Χαμάς
Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ στη Χαμάς στο παλαιστινιακό πλαίσιο αποτελεί μέρος αυτής της ευρύτερης εικόνας, όπως και η κατάρρευση των ισραηλινοτουρκικών σχέσεων, η οποία είναι το άμεσο αποτέλεσμα του μετασχηματισμού της Τουρκίας υπό τον Ερντογάν. Μετά από μια σύντομη φαινομενική προσέγγιση την περίοδο πριν από τον Οκτώβριο του 2023, οι σχέσεις βρίσκονται τώρα στο χαμηλότερο σημείο τους. Στις 5 Μαΐου 2024, η Τουρκία ανακοίνωσε την άμεση αναστολή όλων των εμπορικών συναλλαγών με το Ισραήλ.
Ο Τούρκος ηγέτης έχει υποστηρίξει ανοιχτά τη Χαμάς στον πόλεμό της εναντίον του Ισραήλ. Λαμβάνοντας μέρος σε μια υπηρεσία προσευχής για τον εορτασμό του τέλους του Ραμαζανιού στις 30 Μαρτίου, είπε: «Είθε ο Αλλάχ, για χάρη του ονόματός του… να καταστρέψει και να καταστρέψει το Σιωνιστικό Ισραήλ». Σε άλλο σημείο, συνέκρινε τον πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου με τον Χίτλερ και ισχυρίστηκε ότι το Ισραήλ σκοπεύει να εισβάλει στην Τουρκία.
Ένα ενεργό γραφείο της Χαμάς παραμένει στην Κωνσταντινούπολη. Από εδώ σχεδιάστηκε η απαγωγή και η δολοφονία τριών Ισραηλινών εφήβων και η οποία ξεκίνησε τον πόλεμο Ισραήλ-Χαμάς το 2014 (Επιχείρηση Προστατευτική Άκρη). Η Τουρκία διευκολύνει τις δραστηριότητες της Χαμάς σε όλη την περιοχή και παρέχει στα μέλη της Χαμάς τουρκικά διαβατήρια.
Αυτό το μοτίβο μιας διεκδικητικής εξωτερικής πολιτικής που υποστηρίζει τους ισλαμιστές δεν είναι νέο. Γιατί η ξαφνική κλιμάκωση;
Για μια περίοδο, φαινόταν ότι το Ιράν είχε αναδειχθεί ως ο κύριος νικητής από τον κατακερματισμό και την αναταραχή που έχει σαρώσει τον αραβικό κόσμο τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Οι πληρεξούσιοι της Τεχεράνης κυριάρχησαν στον Λίβανο, το Ιράκ και μεγάλο μέρος της Υεμένης.
Οι Ιρανοί φάνηκε να υπερασπίστηκαν με επιτυχία τον πελάτη τους στη Δαμασκό. Ήταν οι κύριοι προστάτες των παλαιστινιακών ισλαμιστικών πολιτοφυλακών. Και εκεί που οι Ιρανοί δεν είχαν διεισδύσει, το παλιό σύστημα των αραβικών κρατών είχε επιβληθεί ενάντια στις σουνιτικές ισλαμιστικές εξεγέρσεις της Αραβικής Άνοιξης – κυρίως στην Αίγυπτο και την Τυνησία.
Οι Τούρκοι και οι σύμμαχοί τους από το Κατάρ, που προσπάθησαν να καβαλήσουν το κύμα του σουνιτικού ισλαμισμού, φάνηκε να έχουν χάσει το στοίχημά τους. Όμως τα γεγονότα από τις 7 Οκτωβρίου 2023 έχουν αλλάξει δραματικά αυτή την εικόνα. Το ιρανικό σύστημα πληρεξούσιων έχει δεχτεί μια παρενόχληση στα χέρια του Ισραήλ.
Στο Λίβανο και το Ιράκ, οι πολιτοφυλακές-πελάτες του Ιράν έχουν, προς το παρόν τουλάχιστον, αποσυρθεί από τον αγώνα. Η ζημιά που υπέστησαν αυτές οι πολιτοφυλακές επέτρεψε απροσδόκητα την αναζωπύρωση των υποστηριζόμενων από την Τουρκία σουνιτικών ισλαμιστικών δυνάμεων στη Συρία, οι οποίες κατάφεραν τελικά να καταστρέψουν το καθεστώς Άσαντ.
Η πορεία του Hay’at Tahrir al-Sham από την προστατευόμενη από την Τουρκία επαρχία Idlib στη Δαμασκό φέρνει στο Ισραήλ την πολύ πραγματική πιθανότητα να οικοδομηθεί ένα νέο ισλαμιστικό καθεστώς υπό την κηδεμονία της εχθρικής και επιθετικής κυβέρνησης Ερντογάν. Ένα τέτοιο καθεστώς θα αποτελέσει μια ισχυρή νέα προσθήκη στον διευρυνόμενο κατάλογο περιφερειακών περιουσιακών στοιχείων της Τουρκίας.
Η τοποθέτηση των συστημάτων αεράμυνας της Τουρκίας S-400 στη Συρία θα καταστήσει το Ισραήλ ανίκανο να ανταποκριθεί στην επιθετικότητα ή να χρησιμοποιήσει τον συριακό εναέριο χώρο στο δρόμο προς το Ιράν. Μια νέα, ισχυρή, συγκεντρωτική, ισλαμιστική Συρία, με στρατό που χτίστηκε από την Τουρκία, θα αποτελούσε ένα ισχυρό όργανο στα χέρια ενός Τούρκου προέδρου που έχει καταστήσει πολύ σαφείς τις πολιτικοκτόνες προθέσεις του απέναντι στο Ισραήλ.
Αυτός είναι ο λόγος που το Ισραήλ έχει προφανώς αποφασίσει ότι δεν μπορεί να επιτραπεί να δημιουργηθεί ένα τέτοιο νέο, τζιχαντιστικό καθεστώς. Το πρότυπο της ισραηλινής δραστηριότητας στη Συρία μετά την πτώση του Μπασάρ αλ Άσαντ αντανακλά αυτήν την απόφαση.
Όλα αυτά αντικατοπτρίζονται στη δημιουργία μιας ουδέτερης ζώνης στην επαρχία Quneitra. τη συνηγορία ότι πρέπει να επιτραπεί στη Ρωσία να διατηρήσει τις βάσεις της στα δυτικά, με τις ΗΠΑ να παραμένουν στα ανατολικά· την υποστήριξη της ανεξάρτητης στρατιωτικής ικανότητας των Δρούζων στο νότο· και την αποφασιστικότητα να αποτραπεί η εμφάνιση μιας ισχυρής νέας, υποστηριζόμενης από την Τουρκία ισλαμιστικής στρατιωτικής ικανότητας.
Μετά τις επιδρομές στο Τ4 και στη Χάμα, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών και πρώην επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών Χακάν Φιντάν έδειξε ότι η Τουρκία δεν επιδιώκει αντιπαράθεση με το Ισραήλ στη Συρία.
Ωστόσο, τα συμφέροντα και οι στρατηγικές των δύο χωρών στη Συρία φαίνονται εκ διαμέτρου αντίθετα, με τις σχέσεις Τουρκίας-Ισραήλ ήδη δηλητηριασμένες λόγω της εμφάνισης της ισλαμιστικής διακυβέρνησης που υποστηρίζει τη Χαμάς στην Άγκυρα και με την Τουρκία να ακολουθεί επιθετικές και επεκτατικές πολιτικές σε όλη την περιοχή. Πιθανή περαιτέρω επιδείνωση.”